Khi Thủ tướng Lý Cường xuất hiện tại lễ khởi công đập Motuo hôm 19/7, thế giới không chỉ chứng kiến khởi đầu của một công trình năng lượng vĩ đại, mà còn là sự khẳng định tham vọng lâu dài của Trung Quốc ở Tây Tạng – vùng đất không chỉ nhạy cảm về chính trị mà còn là điểm nóng địa chính trị ở châu Á.

 

Dự án thủy điện Motuo nằm trên dòng sông Nhã Lỗ Tạng Bố – thượng nguồn của Brahmaputra – có quy mô vượt xa đập Tam Hiệp với công suất ước tính lên đến 300 triệu megawatt giờ mỗi năm. Với tổng vốn đầu tư hơn 167 tỷ USD, đây không chỉ là một công trình hạ tầng mà còn là lời tuyên bố cứng rắn của Bắc Kinh về việc kiểm soát dòng chảy sống còn cho hàng trăm triệu người dân ở hạ lưu Ấn Độ và Bangladesh.

 

Chính quyền Trung Quốc tuyên bố dự án nhằm tạo ra năng lượng sạch, thúc đẩy phát triển kinh tế cho Tây Tạng và giảm ô nhiễm ở các đô thị phía đông. Nhưng đằng sau khẩu hiệu “phát triển đôi bên cùng có lợi” là hàng loạt câu hỏi về quyền kiểm soát nguồn nước xuyên biên giới và sự bất cân xứng về quyền lực giữa các quốc gia ở hạ lưu.

 

Con đập nằm trong hẻm núi Great Bend – nơi sông Nhã Lỗ Tạng Bố uốn quanh núi Namcha Barwa và rơi hàng trăm mét độ cao – một địa hình gần như hoàn hảo để tối ưu hóa thủy năng. Nhưng vị trí chiến lược ấy cũng đồng nghĩa với việc Trung Quốc nắm đằng chuôi trong câu chuyện kiểm soát lưu lượng nước đổ về Ấn Độ và Bangladesh – hai quốc gia không có quyền tiếp cận thông tin đầy đủ về các hoạt động ở thượng nguồn.

 

Khi hoàn thành, con đập có thể trở thành công cụ điều tiết nước cực kỳ lợi hại: vừa có thể “ép” lưu lượng nước trong mùa khô, vừa có thể bất ngờ xả lũ trong mùa mưa, gây ra thiệt hại không thể lường trước với khu vực hạ lưu.

 

Với New Delhi, dự án này không khác gì một “bức tường thủy lực” có thể ảnh hưởng đến an ninh lương thực, kinh tế và cả quân sự ở vùng đông bắc Ấn Độ. Chính vì thế, Ấn Độ đang đẩy nhanh kế hoạch xây dựng một đập lớn trên sông Siang như một biện pháp "trả đũa kỹ thuật" – đóng vai trò như bộ đệm chống lũ và phương tiện phản ứng nhanh trước các hành động bất ngờ từ phía thượng nguồn.

 

Bang Arunachal Pradesh – nơi sông Nhã Lỗ Tạng Bố chảy vào lãnh thổ Ấn Độ – từ lâu đã là điểm nóng tranh chấp lãnh thổ giữa hai nước. Trong bối cảnh ấy, việc Bắc Kinh triển khai một siêu dự án thủy điện ở sát vùng tranh chấp nhạy cảm, càng khiến New Delhi lo ngại về động cơ thực sự đằng sau tấm màn “phát triển bền vững”.

Ngoài yếu tố địa chính trị, các chuyên gia môi trường cũng cảnh báo về tác động nghiêm trọng đến hệ sinh thái Tây Tạng – một trong những khu vực có đa dạng sinh học bậc nhất châu Á. Việc khoan đường hầm dài 20 km xuyên núi Namcha Barwa và chuyển hướng sông qua các trạm thủy điện tiềm ẩn nguy cơ làm thay đổi dòng chảy, gây ngập lụt thung lũng, ảnh hưởng đến thảm thực vật và các loài động vật bản địa.

 

Quan trọng hơn, khu vực này nằm trên vành đai địa chấn có hoạt động mạnh. Một con đập khổng lồ nếu xảy ra sự cố trong vùng động đất, sẽ không chỉ là thảm họa kỹ thuật mà có thể gây ảnh hưởng đến hàng triệu người cả trong và ngoài lãnh thổ Trung Quốc.

 

Tây Tạng, từ một vùng đất nghèo, giờ đây đang trở thành phòng thí nghiệm cho chiến lược phát triển mang màu sắc Trung Quốc: kết hợp công nghệ hiện đại, tuyên bố “phát triển xanh” và năng lượng sạch để che đi những chiến lược dài hơi mang tính kiểm soát tài nguyên và mở rộng ảnh hưởng khu vực.

 

Với đập Motuo, Trung Quốc không chỉ tạo ra một công trình kỹ thuật kỷ lục – mà còn đặt thêm một viên gạch trong bức tường quyền lực mềm dựa trên tài nguyên nước, điều mà Bắc Kinh đã âm thầm xây dựng suốt hai thập kỷ qua tại Đông Nam Á, Nam Á và cả Trung Á.