Từ năng lực gia công, lắp ráp và cung ứng các linh kiện đơn giản, doanh nghiệp trong nước cần tiến lên các công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn, trở thành nhà cung ứng cấp 1, cấp 2, tham gia sâu hơn vào nghiên cứu, thiết kế và từng bước làm chủ công nghệ. Đây mới là thước đo quan trọng cho giai đoạn phát triển tiếp theo của công nghiệp điện tử Việt Nam.

Quy mô xuất khẩu lớn mở ra cơ hội nâng cấp doanh nghiệp

Sự phát triển của công nghiệp điện tử Việt Nam trước hết được thể hiện ở quy mô ngày càng mở rộng của hệ sinh thái doanh nghiệp công nghệ.

Theo hệ thống thống kê Make in Viet Nam do Cục Công nghiệp Công nghệ Thông tin, Bộ Khoa học và Công nghệ quản lý, Việt Nam hiện có 67.789 doanh nghiệp ICT, trong đó khoảng 5.095 doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực sản xuất phần cứng và điện tử.

Đây là một lực lượng đáng kể để Việt Nam tiếp tục phát triển công nghiệp công nghệ số và mở rộng sự tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Song, bước tiến rõ nét nhất nằm ở năng lực sản xuất và xuất khẩu. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu của hai nhóm hàng điện tử chủ lực gồm máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện; điện thoại các loại và linh kiện đã vượt 164 tỷ USD, chiếm hơn 30% tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam. Trong đó, nhóm máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện đạt khoảng 107-108 tỷ USD, trong khi điện thoại và linh kiện đạt gần 57 tỷ USD.

Đà tăng trưởng tiếp tục được duy trì mạnh trong năm 2026. Trong 6 tháng đầu năm, xuất khẩu máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện đạt 71,157 tỷ USD; điện thoại các loại và linh kiện đạt 31,694 tỷ USD. Tổng cộng, hai nhóm hàng điện tử chủ lực đạt khoảng 102,85 tỷ USD, tương đương khoảng 38,6% tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa 266,52 tỷ USD của cả nước. Đặc biệt, xuất khẩu máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện tăng 49,1% so với cùng kỳ năm trước; điện thoại và linh kiện tăng 17,8%.

Những con số này cho thấy Việt Nam không còn là một thị trường bên lề của ngành điện tử toàn cầu. Việt Nam đã trở thành một mắt xích quan trọng trong mạng lưới sản xuất của các tập đoàn công nghệ quốc tế.

Nhưng chính quy mô đó cũng tạo ra câu hỏi lớn hơn: doanh nghiệp Việt Nam đang đứng ở đâu trong chuỗi sản xuất khổng lồ đang vận hành trên lãnh thổ Việt Nam?

Từ “có mặt trong chuỗi” đến nâng cấp vị trí trong chuỗi

Kim ngạch xuất khẩu lớn chưa đồng nghĩa với giá trị gia tăng trong nước đã tương xứng.

Thực tế, khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài vẫn đóng vai trò chủ đạo trong sản xuất và xuất khẩu điện tử. Nhiều doanh nghiệp Việt Nam đã tham gia chuỗi cung ứng, nhưng không ít doanh nghiệp vẫn tập trung ở những công đoạn có hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng chưa cao.

Đây là thách thức, nhưng cũng là dư địa phát triển lớn nhất của ngành.

Việt Nam đã thành công trong việc thu hút các nhà máy và xây dựng năng lực sản xuất ở quy mô lớn. Giai đoạn tiếp theo cần tập trung vào việc nâng cấp năng lực của doanh nghiệp nội địa để tương xứng với quy mô của nền sản xuất.

Điều này đồng nghĩa với việc doanh nghiệp Việt Nam cần từng bước chuyển từ vị trí nhà cung ứng đơn giản sang tham gia các tầng nấc cao hơn của chuỗi cung ứng. Đó là quá trình:

• Từ cung ứng nguyên vật liệu và linh kiện đơn giản lên sản xuất linh kiện có độ chính xác và hàm lượng công nghệ cao hơn;

• Từ nhà cung ứng cấp thấp lên nhà cung ứng cấp 2, cấp 1;

• Từ sản xuất theo đơn đặt hàng sang tham gia thiết kế và phát triển sản phẩm;

• Từ tiếp nhận công nghệ sang hấp thụ, cải tiến và từng bước làm chủ công nghệ.

Nói cách khác, mục tiêu không chỉ là đưa thêm doanh nghiệp Việt Nam vào chuỗi cung ứng toàn cầu, mà quan trọng hơn là giúp các doanh nghiệp liên tục nâng cấp năng lực sau khi đã tham gia chuỗi.

Đây là sự khác biệt giữa tăng trưởng về số lượng và phát triển về chất lượng.

Giá trị Việt Nam trong mỗi sản phẩm cần ngày càng lớn hơn

Nếu trước đây, thành công thường được đo bằng số lượng dự án FDI, số lượng nhà máy hoặc giá trị xuất khẩu, thì trong giai đoạn mới, một câu hỏi cần được đặt ra thường xuyên hơn: Trong mỗi sản phẩm điện tử được sản xuất tại Việt Nam, phần giá trị do doanh nghiệp và người Việt Nam tạo ra đang tăng lên như thế nào?

Câu hỏi này liên quan trực tiếp đến năng lực của doanh nghiệp trong nước.

Một doanh nghiệp có thể bắt đầu bằng việc sản xuất một chi tiết đơn giản. Nhưng để trở thành nhà cung ứng của các tập đoàn toàn cầu, doanh nghiệp phải liên tục cải thiện năng lực quản trị, kiểm soát chất lượng, tự động hóa, năng suất lao động, khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế và năng lực nghiên cứu kỹ thuật.

Để tiến lên những vị trí cao hơn, yêu cầu còn lớn hơn nữa. Doanh nghiệp phải có khả năng đầu tư vào máy móc hiện đại, xây dựng đội ngũ kỹ sư, tham gia vào quá trình phát triển sản phẩm, đáp ứng các yêu cầu khắt khe về chất lượng, thời gian giao hàng và bảo mật công nghệ.

Vì vậy, nâng tỷ lệ nội địa hóa không đơn thuần là thay thế một linh kiện nhập khẩu bằng một linh kiện sản xuất trong nước. Quan trọng hơn, đó là quá trình nâng cấp năng lực công nghệ và quản trị của doanh nghiệp Việt Nam.

Tận dụng sự hiện diện của các tập đoàn toàn cầu

Sự dịch chuyển của chuỗi cung ứng toàn cầu đang tạo ra cơ hội đặc biệt cho Việt Nam.

Cùng với đó, sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, thiết bị thông minh, trung tâm dữ liệu và các công nghệ số đang mở ra những lĩnh vực sản xuất mới có quy mô ngày càng lớn.

Tuy nhiên, cơ hội không chỉ nằm ở việc thu hút thêm các nhà máy. Một nhiệm vụ quan trọng hơn là tận dụng sự hiện diện của các tập đoàn công nghệ toàn cầu tại Việt Nam để thúc đẩy quá trình nâng cấp doanh nghiệp nội địa. Điều này đòi hỏi sự kết nối thực chất hơn giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp Việt Nam.

Các doanh nghiệp trong nước cần có cơ hội tiếp cận thông tin về nhu cầu của chuỗi cung ứng, tiêu chuẩn kỹ thuật và lộ trình phát triển sản phẩm. Đồng thời, cần có các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực để đáp ứng những tiêu chuẩn đó.

Việc kết nối chỉ dừng ở các hội nghị xúc tiến sẽ khó tạo ra sự thay đổi lâu dài. Điều cần thiết là hình thành những chương trình phát triển nhà cung ứng, trong đó doanh nghiệp Việt Nam được đánh giá năng lực, xác định khoảng cách với yêu cầu của các tập đoàn lớn và nhận được hỗ trợ để từng bước khắc phục khoảng cách đó.

Khi doanh nghiệp Việt Nam nâng được năng lực, cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng sẽ mở rộng. Và khi số lượng nhà cung ứng Việt Nam có năng lực tăng lên, sức hấp dẫn của Việt Nam đối với các dự án công nghệ cao cũng sẽ lớn hơn. Đây là một vòng tuần hoàn có thể tạo ra hiệu ứng tích cực cho toàn bộ nền công nghiệp.

Từ “Made in Vietnam” đến “Designed in Vietnam”

Quá trình nâng cấp doanh nghiệp cũng là quá trình thay đổi vị trí của Việt Nam trong chuỗi giá trị.

“Made in Vietnam” là một nền tảng quan trọng. Nhưng trong dài hạn, Việt Nam cần tiến xa hơn.

Đó là hướng tới “Designed in Vietnam”, “Engineered in Vietnam” và từng bước “Created by Vietnam”.

Điều này không có nghĩa mọi doanh nghiệp phải ngay lập tức trở thành những tập đoàn công nghệ sở hữu sản phẩm hoàn chỉnh.

Trong một chuỗi sản xuất hiện đại, một doanh nghiệp có thể tạo ra giá trị lớn bằng cách làm chủ một linh kiện, một công đoạn sản xuất, một công nghệ vật liệu hoặc một giải pháp kỹ thuật chuyên biệt.

Vì vậy, nâng cấp doanh nghiệp cần được nhìn nhận theo nhiều hướng.

Có doanh nghiệp sẽ phát triển thành nhà cung ứng linh kiện cấp cao. Có doanh nghiệp sẽ mạnh về thiết kế kỹ thuật. Có doanh nghiệp phát triển phần mềm cho thiết bị điện tử. Có doanh nghiệp sẽ đầu tư vào công nghệ sản xuất, tự động hóa hoặc vật liệu mới.

Điểm chung là doanh nghiệp phải từng bước tạo ra năng lực riêng có giá trị trong chuỗi sản xuất toàn cầu.

Quá trình này cần được đo lường bằng những chỉ số cụ thể, như tỷ lệ giá trị gia tăng trong nước, số lượng doanh nghiệp Việt Nam tham gia chuỗi cung ứng cấp cao, mức đầu tư cho nghiên cứu và phát triển, số bằng sáng chế, năng lực thiết kế và số lượng sản phẩm công nghệ mang thương hiệu Việt Nam có khả năng cạnh tranh quốc tế.

Liên kết doanh nghiệp để nâng cấp cả hệ sinh thái

Một doanh nghiệp đơn lẻ rất khó tự mình giải quyết toàn bộ những yêu cầu của chuỗi sản xuất công nghệ cao.

Vì vậy, nâng cấp doanh nghiệp cũng đòi hỏi nâng cấp cả hệ sinh thái.

Hiệp hội Doanh nghiệp Điện tử Việt Nam (VEIA) xác định vai trò của mình là kết nối và đại diện cho cộng đồng doanh nghiệp ngành điện tử; tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp Việt Nam với doanh nghiệp FDI, giữa doanh nghiệp với viện nghiên cứu, trường đại học và cơ quan quản lý.

Một trong những nhiệm vụ quan trọng là giúp doanh nghiệp tiếp cận tốt hơn với các chuỗi cung ứng toàn cầu; thúc đẩy hợp tác về đầu tư, thương mại và chuyển giao công nghệ; đồng thời tổng hợp những khó khăn từ thực tiễn sản xuất để kiến nghị các chính sách phù hợp.

Việt Nam hiện có hàng nghìn doanh nghiệp sản xuất phần cứng và điện tử. Nhưng lợi thế thực sự sẽ chỉ được phát huy khi các doanh nghiệp này không hoạt động rời rạc mà có thể hình thành những mạng lưới liên kết.

Một doanh nghiệp mạnh có thể kéo theo các nhà cung ứng khác cùng phát triển. Một đơn hàng lớn có thể tạo cơ hội cho nhiều doanh nghiệp cùng tham gia. Một công nghệ mới có thể lan tỏa từ doanh nghiệp lớn sang hệ thống cung ứng. Sự liên kết giữa doanh nghiệp Việt Nam với nhau, cũng như với các tập đoàn quốc tế, vì thế là điều kiện quan trọng để hình thành năng lực công nghiệp mang tính hệ thống. Sự lớn mạnh của một ngành không chỉ được đo bằng sự xuất hiện của một vài doanh nghiệp lớn, mà còn bằng độ sâu và năng lực của cả mạng lưới nhà cung ứng phía sau.

Từ quy mô sản xuất đến sức mạnh công nghiệp

Việt Nam đã có quy mô sản xuất lớn. Việt Nam đã có thị trường xuất khẩu lớn. Việt Nam cũng đã trở thành địa điểm sản xuất quan trọng của nhiều tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới.

Nhưng bước phát triển tiếp theo phải là xây dựng những doanh nghiệp Việt Nam đủ mạnh để nắm giữ vị trí ngày càng cao trong chuỗi sản xuất toàn cầu.

Từ hơn 164 tỷ USD xuất khẩu của hai nhóm hàng điện tử chủ lực trong năm 2025 đến khoảng 102,85 tỷ USD chỉ trong 6 tháng đầu năm 2026, những con số cho thấy tiềm năng rất lớn của ngành công nghiệp điện tử Việt Nam.

Tuy nhiên, thành công lâu dài không chỉ nằm ở việc các con số xuất khẩu tiếp tục tăng.

Thành công lớn hơn là khi ngày càng nhiều doanh nghiệp Việt Nam có thể trở thành nhà cung ứng cấp cao cho các tập đoàn toàn cầu; có khả năng sản xuất linh kiện công nghệ cao; tham gia nghiên cứu và thiết kế; sở hữu công nghệ và xây dựng thương hiệu riêng.

Đó mới là quá trình chuyển hóa quy mô sản xuất thành năng lực công nghiệp.

Và đó cũng là con đường để Việt Nam chuyển từ một mắt xích quan trọng trong mạng lưới sản xuất toàn cầu thành một quốc gia có doanh nghiệp nội địa đủ năng lực nâng cấp, sáng tạo và giữ vai trò ngày càng lớn trong chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu.

Khát vọng của công nghiệp điện tử Việt Nam trong giai đoạn mới, vì thế, không chỉ là sản xuất nhiều hơn hay xuất khẩu nhiều hơn. Khát vọng lớn hơn là nâng cấp doanh nghiệp Việt Nam, để mỗi bước mở rộng của chuỗi sản xuất toàn cầu tại Việt Nam cũng đồng thời trở thành một bước tiến về năng lực công nghệ, năng lực quản trị và giá trị mà doanh nghiệp Việt Nam tạo ra.