Hơn 70% thiếu niên Mỹ đã từng tương tác với bạn đồng hành AI, và ngày càng nhiều em trong số đó cảm thấy sự thỏa mãn từ những cuộc trò chuyện với máy móc chẳng kém gì nói chuyện với bạn bè thật. Nhưng khi mối liên kết cảm xúc được dệt nên bằng thuật toán, liệu giới trẻ có đang đánh đổi kỹ năng xã hội, cảm xúc và cả bản sắc con người?
Theo nghiên cứu mới từ tổ chức Common Sense Media, các nền tảng AI như Replika hay Character.AI đang trở thành "người bạn kỹ thuật số" thân thiết của một bộ phận không nhỏ thiếu niên Mỹ. Những chatbot này được thiết kế để phản hồi theo cách đồng cảm, lắng nghe và không phán xét – điều mà các em ít khi cảm nhận được trong tương tác đời thực.
Ganesh Nair, 18 tuổi, chia sẻ trải nghiệm của mình với sự phấn khích: từ trò chuyện với những nhân vật lịch sử đến các nhân vật hư cấu – một thế giới nơi mọi thứ đều có thể mô phỏng, điều khiển và chiều theo cảm xúc cá nhân. Nhưng chính điều đó lại là điểm khiến nhiều chuyên gia lo ngại: liệu một thế hệ lớn lên trong môi trường tương tác "không có sự mâu thuẫn, không cần nỗ lực" có còn khả năng sống thực trong thế giới đầy bất định và va chạm?
Các bạn đồng hành AI thường phản ứng theo lập trình để tối đa hóa cảm giác dễ chịu cho người dùng. Chúng đồng tình, không cãi lại, và hiếm khi tạo ra sự đối đầu – một đặc điểm khiến AI trở nên hấp dẫn nhưng đồng thời có thể làm suy yếu khả năng thích nghi và xử lý khác biệt trong đời sống thật.
"Bạn luôn đúng, luôn thú vị, luôn có giá trị – đó là những gì AI phản chiếu lại bạn. Nhưng liệu một người chưa học được cách chịu đựng sự từ chối, đối diện với sai lầm, có đủ nội lực để bước vào những mối quan hệ thật?" – câu hỏi này đang khiến các nhà tâm lý học, giáo dục và công nghệ phải suy nghĩ nghiêm túc.
Khoảng 1/3 thiếu niên được khảo sát cho biết họ chọn nói chuyện với AI khi cần chia sẻ những điều nghiêm túc – thậm chí thích AI hơn con người thật trong những cuộc trò chuyện quan trọng. Điều này đặt ra một nghịch lý xã hội: khi công nghệ càng thấu hiểu người dùng, con người lại càng xa cách nhau.
Nếu các mối quan hệ chỉ còn là những chuỗi phản hồi dễ chịu, liệu người trẻ có còn khả năng xây dựng sự kiên nhẫn, lòng tin và kỹ năng đàm phán – những yếu tố cốt lõi của kết nối xã hội?
Những cảnh báo không chỉ dừng ở lý thuyết. Năm 2023, vụ việc một thiếu niên 14 tuổi ở Florida tự tử sau khi gắn bó tình cảm với chatbot AI khiến dư luận bàng hoàng. Khi các mối quan hệ ảo trở nên "thật" hơn cả đời thực, việc ranh giới giữa thế giới số và thế giới người ngày càng mờ nhạt đang đẩy giới trẻ vào một cuộc khủng hoảng nhận diện và cảm xúc.
Ông Michael Robb, trưởng nhóm nghiên cứu của Common Sense Media, cho biết: “Khi AI trở thành người bạn thay thế trong quá trình phát triển tâm lý, trẻ có thể nhầm lẫn giữa một mối quan hệ giả lập và một kết nối thật sự. Điều đó dẫn đến nguy cơ phụ thuộc và đánh mất khả năng phân biệt thực – ảo”.
Sự hiện diện của AI trong cuộc sống thanh thiếu niên là điều không thể đảo ngược, nhưng bài toán lớn đặt ra là làm sao để công nghệ chỉ là một trợ thủ, không trở thành người dẫn lối thay thế các mối quan hệ thật. Giáo dục cảm xúc, xây dựng khả năng kết nối xã hội và hướng dẫn sử dụng AI có trách nhiệm sẽ là yếu tố then chốt giúp thế hệ tương lai không đánh mất điều làm nên bản chất con người: sự va chạm, cảm thông và khả năng chấp nhận khác biệt.