Ngày 14/9 tới, robot trí tuệ nhân tạo Xueba 01 sẽ chính thức trở thành nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Học viện Hí kịch Thượng Hải (STA), chuyên ngành Kịch nghệ và Điện ảnh. Sự kiện này lập tức gây ra làn sóng tranh cãi – không chỉ trong giới nghệ thuật mà còn trong cộng đồng công nghệ và giáo dục toàn cầu. Đây không đơn thuần là một “dự án biểu tượng công nghệ”, mà là một thử nghiệm táo bạo đẩy ranh giới giữa người và máy tiến sát hơn bao giờ hết.
Xueba 01 không phải là một chatbot hay mô hình AI thụ động. Nó là một robot hình người cao 1,75m, được trang bị khả năng giao tiếp bằng tiếng Quan Thoại, biểu cảm khuôn mặt nhờ lớp da silicone tinh xảo, và sẽ được rèn luyện các kỹ năng biểu diễn, biên kịch, thiết kế bối cảnh và điều khiển chuyển động – những yếu tố vốn gắn liền với trực giác, cảm xúc và bản năng con người.
Giáo sư Yang Qingqing – người hướng dẫn học thuật của Xueba 01 – gọi đây là nỗ lực kết hợp công nghệ với nghệ thuật truyền thống. Nhưng câu hỏi đặt ra: một thực thể không có trải nghiệm sống, không đau khổ, không từng thất tình, liệu có thể “diễn” được nỗi đau, tình yêu, sự u uẩn trong các vở hí kịch truyền thống?
Xét một cách công bằng, sự xuất hiện của robot trong các hoạt động nghệ thuật không còn xa lạ. Nhật Bản từng để robot Alter 3 chỉ huy dàn nhạc, Mỹ có BINA48 học triết học và giảng dạy ở West Point. Nhưng việc công nhận một robot là nghiên cứu sinh tiến sĩ nghệ thuật – với đầy đủ tư cách, lớp học, luận văn – đưa vấn đề lên một tầm cao mới: máy móc không còn “phụ diễn” mà đang “đồng hành” – thậm chí cạnh tranh – với con người ở những lĩnh vực vốn được xem là đặc quyền của cảm xúc và linh hồn.
Ở chiều ngược lại, đây có thể là cú hích cho việc tái định nghĩa giáo dục, nơi AI không còn bị giới hạn ở STEM (khoa học – kỹ thuật – toán học – công nghệ) mà lấn sân sang ngành sáng tạo. Nó mở ra một hướng nghiên cứu mới: dùng robot để lưu giữ, học hỏi và tái hiện di sản nghệ thuật đang mai một – như hí kịch truyền thống – bằng tốc độ và độ chính xác vượt trội.
Tuy nhiên, làn sóng lo ngại từ cộng đồng sinh viên STA là điều dễ hiểu. Trong bối cảnh sinh viên con người vẫn vật lộn với chi phí, áp lực thi tuyển và triển vọng nghề nghiệp bấp bênh, một cỗ máy được ưu ái vào học chương trình tiến sĩ, có hướng dẫn viên riêng, có quyền truy cập tài nguyên học thuật, không khỏi khiến người ta đặt câu hỏi: Ai đang học cho ai? Robot đang phục vụ nghệ thuật, hay nghệ thuật đang phục vụ cho cuộc biểu dương quyền lực của công nghệ?
Một sinh viên STA đã hỏi thẳng: “Liệu robot có thể hiểu chất giọng độc đáo, biểu cảm tinh tế và chiều sâu tâm lý trong từng vai diễn hí kịch – vốn được truyền từ đời này sang đời khác không?” Đó không phải một câu hỏi kỹ thuật, mà là câu hỏi triết học về bản chất của sáng tạo.
Việc đưa robot vào giáo dục nghệ thuật không xấu – nếu nó được hiểu là công cụ học tập, bạn diễn thử nghiệm hoặc trợ giảng kỹ thuật. Nhưng nếu nó trở thành sinh viên chính thức, đứng ngang hàng – hoặc thay thế – con người trong môi trường đào tạo, thì xã hội cần thảo luận nghiêm túc: đâu là điểm dừng?
Khi nghệ thuật – thứ được tạo nên bởi trải nghiệm người – được "tái lập trình", câu hỏi không còn là "liệu robot có học được" mà là: "liệu chúng ta có còn muốn xem một vở diễn do AI đạo diễn – diễn – viết kịch – dựng cảnh từ đầu đến cuối?"