Sự thay đổi này không chỉ tác động tới thị trường AI mà còn có thể định hình lại cán cân công nghệ giữa hai cường quốc.
Cuộc đua AI giữa Mỹ và Trung Quốc trong những năm đầu chủ yếu xoay quanh việc ai sở hữu những mô hình mạnh nhất. Tuy nhiên, chiến tuyến đang dần thay đổi.
Thay vì chỉ cạnh tranh bằng các mô hình đóng, ngày càng nhiều doanh nghiệp đang lựa chọn phát hành open-weight models – những mô hình mà trọng số được cung cấp cho bên ngoài để có thể tải xuống, triển khai và điều chỉnh.
Đây là lĩnh vực mà các công ty Trung Quốc đang nổi lên nhanh chóng, tạo sức ép buộc các doanh nghiệp Mỹ phải thay đổi chiến lược.
Trung Quốc biến AI trọng số mở thành lợi thế cạnh tranh
Sự nổi lên của DeepSeek, Alibaba với dòng Qwen, cùng các startup như Z.ai và Moonshot AI đã cho thấy Trung Quốc có thể phát triển những mô hình AI có năng lực cao nhưng chi phí triển khai tương đối thấp.
Theo một nghiên cứu của Stanford, hệ sinh thái AI trọng số mở của Trung Quốc hiện không chỉ dựa vào một vài công ty mà đã hình thành một mạng lưới gồm các startup, tập đoàn công nghệ lớn, trường đại học và viện nghiên cứu. Các mô hình Trung Quốc đã tiến gần những hệ thống hàng đầu của Mỹ trên nhiều bài kiểm tra về suy luận, lập trình và sử dụng công cụ.
Điểm đáng chú ý là các mô hình này có thể được doanh nghiệp và nhà phát triển tải về, chạy trên hạ tầng riêng và tùy chỉnh theo nhu cầu. Điều đó tạo ra một lựa chọn khác so với việc phụ thuộc hoàn toàn vào các API của những nhà cung cấp AI lớn.
Trong bối cảnh chi phí sử dụng AI ngày càng trở thành vấn đề đối với doanh nghiệp, lợi thế này đặc biệt đáng chú ý.
“Open-weight” khác gì AI mã nguồn mở?
Khái niệm AI trọng số mở thường bị đánh đồng với AI mã nguồn mở, nhưng hai khái niệm không hoàn toàn giống nhau.
Với mô hình open-weight, nhà phát triển công khai các trọng số của mô hình, cho phép người dùng tải xuống và vận hành hoặc tinh chỉnh mô hình. Tuy nhiên, dữ liệu huấn luyện, mã nguồn đầy đủ hoặc toàn bộ quy trình phát triển không nhất thiết được công khai.
Chính vì vậy, open-weight có thể mang lại mức độ linh hoạt cao hơn mô hình AI đóng nhưng chưa đồng nghĩa với việc toàn bộ công nghệ phía sau mô hình được mở hoàn toàn.
Dù vậy, đối với doanh nghiệp, chỉ riêng khả năng tự triển khai và tùy chỉnh mô hình đã có giá trị rất lớn.
Mỹ buộc phải thay đổi chiến lược
Sự tiến bộ nhanh chóng của các mô hình Trung Quốc đang tạo sức ép lên các công ty AI Mỹ.
Meta là một trong những doanh nghiệp đi đầu trong chiến lược phát hành mô hình trọng số mở với dòng Llama. Gần đây, Meta tiếp tục đẩy mạnh hướng đi này với các mô hình mới, trong khi Nvidia cũng tăng cường phát triển các hệ thống AI có khả năng tiếp cận rộng hơn.
Động thái này cho thấy cuộc tranh luận tại Mỹ đang chuyển từ câu hỏi “có nên mở AI hay không?” sang “mở đến mức nào và làm thế nào để Mỹ duy trì lợi thế?”
Một số doanh nghiệp cho rằng AI trọng số mở giúp thúc đẩy đổi mới, mở rộng hệ sinh thái nhà phát triển và tạo ra nhu cầu lớn hơn đối với chip, máy chủ và hạ tầng điện toán.
Microsoft cùng nhiều doanh nghiệp công nghệ Mỹ cũng đã công khai ủng hộ vai trò của các mô hình open-weight trong việc duy trì vị thế dẫn đầu AI của Mỹ.
Cuộc chiến không chỉ nằm ở mô hình AI
Một trong những thay đổi quan trọng nhất của cuộc đua open-weight là quyền kiểm soát AI đang dịch chuyển xuống nhiều tầng khác nhau của hệ sinh thái.
Trong mô hình AI đóng, doanh nghiệp thường phải sử dụng dịch vụ của nhà cung cấp thông qua API. Nhà cung cấp kiểm soát mô hình, hạ tầng và phần lớn trải nghiệm sử dụng.
Với mô hình trọng số mở, doanh nghiệp có thể triển khai AI trên máy chủ riêng hoặc lựa chọn nhà cung cấp hạ tầng phù hợp.
Điều này làm giảm mức độ phụ thuộc vào một nhà cung cấp duy nhất và đặc biệt hấp dẫn đối với những doanh nghiệp có yêu cầu cao về dữ liệu, bảo mật hoặc khả năng tùy chỉnh.
Một báo cáo về hệ sinh thái AI mở năm 2026 cho thấy Trung Quốc hiện là nguồn cung cấp lớn nhất của các mô hình trọng số mở và dòng Qwen của Alibaba có lượng tải xuống vượt xa nhiều đối thủ.
Nếu xu hướng này tiếp tục, cuộc cạnh tranh AI sẽ không còn đơn thuần là cuộc đua giữa những mô hình thông minh nhất, mà trở thành cuộc đua xem hệ sinh thái nào được cộng đồng nhà phát triển và doanh nghiệp sử dụng rộng rãi hơn.
Trung Quốc có lợi thế từ chiến lược “AI giá rẻ”
Một trong những lợi thế lớn của open-weight AI là khả năng giảm chi phí.
Khi mô hình có thể được tải xuống và tối ưu hóa để chạy trên hạ tầng riêng, doanh nghiệp không nhất thiết phải trả chi phí API cho mỗi lần sử dụng. Các nhà phát triển cũng có thể loại bỏ những thành phần không cần thiết hoặc tinh chỉnh mô hình cho một nhiệm vụ cụ thể.
Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng khi AI đang chuyển từ công cụ thử nghiệm sang hạ tầng vận hành thường xuyên trong doanh nghiệp.
Các mô hình Trung Quốc vì thế có thể tạo sức ép không chỉ lên OpenAI, Anthropic hay Google mà còn lên toàn bộ cấu trúc kinh tế của ngành AI.
Reuters nhận định sự phổ biến của các mô hình Trung Quốc giá rẻ đang buộc các công ty Mỹ phải tăng tốc phát triển các lựa chọn open-weight để giành lại lợi thế.
Nhưng “mở” cũng đi kèm rủi ro
Không phải tất cả doanh nghiệp Mỹ đều ủng hộ việc mở rộng AI mà không có giới hạn.
Một số chuyên gia cảnh báo rằng khi các mô hình mạnh được cung cấp rộng rãi, chúng có thể bị sử dụng cho những mục đích nguy hiểm, từ tấn công mạng đến phát triển các công cụ gây hại.
Đây cũng là lý do một bộ phận ngành công nghệ Mỹ muốn thận trọng hơn với các mô hình AI có năng lực cao.
Trong khi đó, các nghị sĩ Mỹ đang tranh luận về việc liệu Washington có nên hỗ trợ các mô hình open-weight của doanh nghiệp Mỹ để hạn chế sự phụ thuộc vào các mô hình Trung Quốc hay không. Thượng nghị sĩ Jim Banks gần đây đã kêu gọi chính quyền Mỹ thúc đẩy AI trọng số mở của Mỹ đồng thời hạn chế sự phụ thuộc vào các mô hình Trung Quốc.
Như vậy, open-weight AI đang trở thành vấn đề vừa công nghệ, vừa kinh tế và địa chính trị.
Cuộc đua AI chuyển từ “ai mạnh hơn” sang “ai được dùng nhiều hơn”
Sự trỗi dậy của AI trọng số mở đang làm thay đổi tiêu chí đánh giá vị thế của một quốc gia trong cuộc đua AI.
Trước đây, lợi thế thường được đo bằng năng lực của mô hình, số lượng GPU hay quy mô trung tâm dữ liệu. Nay, một yếu tố mới ngày càng quan trọng là mô hình nào được cộng đồng nhà phát triển lựa chọn và triển khai trên quy mô lớn.
Một mô hình mạnh nhưng đóng hoàn toàn có thể tạo ra doanh thu lớn cho nhà phát triển. Nhưng một mô hình trọng số mở được hàng triệu nhà phát triển sử dụng có thể tạo ra một hệ sinh thái rộng hơn nhiều, từ phần mềm, dịch vụ đám mây đến chip và thiết bị.
Đây chính là nơi Trung Quốc đang tìm cách biến hạn chế về khả năng tiếp cận những chip AI tiên tiến thành một lợi thế khác: phát triển những mô hình hiệu quả, giá rẻ và dễ phổ biến.
AI trọng số mở có thể định hình “luật chơi” mới
Cuộc cạnh tranh Mỹ - Trung vì thế đang bước vào một giai đoạn mới.
Mỹ vẫn sở hữu nhiều lợi thế lớn về chip AI, hạ tầng điện toán đám mây, vốn đầu tư và các phòng thí nghiệm AI hàng đầu. Tuy nhiên, Trung Quốc đang cho thấy khả năng tạo ra những mô hình có năng lực cao, chi phí thấp và khả năng tiếp cận rộng.
Khoảng cách giữa mô hình đóng và mô hình trọng số mở cũng đang thu hẹp. Báo cáo An toàn AI quốc tế năm 2026 nhận định khoảng cách năng lực giữa các mô hình mở hàng đầu và mô hình đóng đã giảm đáng kể, trong khi các nhà phát triển Trung Quốc ngày càng đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái open-weight. Điều này có thể khiến open-weight AI trở thành mặt trận công nghệ chiến lược tiếp theo giữa Mỹ và Trung Quốc.
Với doanh nghiệp toàn cầu, đây lại là một cơ hội: thay vì chỉ có một số ít mô hình AI đóng với chi phí cao, thị trường đang xuất hiện ngày càng nhiều lựa chọn có thể triển khai tại chỗ, tùy chỉnh và tối ưu theo nhu cầu.
Và nếu AI thực sự trở thành một hạ tầng cơ bản của nền kinh tế số, thì quốc gia nào xây dựng được hệ sinh thái AI được sử dụng rộng rãi nhất có thể sẽ có ảnh hưởng không kém quốc gia sở hữu mô hình mạnh nhất.