Báo cáo mới của Anthropic, được CNBC dẫn lại, phác họa một bức tranh đặc biệt đáng chú ý: thế giới không còn nhìn AI bằng một lăng kính thống nhất, mà đang phân hóa rõ rệt giữa những nhóm “tin tưởng mạnh mẽ” và những nhóm “lo ngại sâu sắc”. Và chính sự phân hóa này đang trở thành biến số quan trọng nhất định hình tương lai của công nghệ.
Theo khảo sát quy mô lớn, khoảng 67% người dùng toàn cầu có thái độ tích cực với AI, nhưng mức độ lạc quan phân bổ rất không đồng đều giữa các khu vực và nhóm nghề nghiệp. Những nền kinh tế đang phát triển như Mỹ Latinh hay châu Phi thể hiện mức độ lạc quan cao nhất, xem AI như một “công cụ san bằng cơ hội” – giúp vượt qua hạn chế về vốn, giáo dục và hạ tầng.
Ngược lại, tại các nền kinh tế phát triển như Mỹ, Anh hay các nước phương Tây, tâm lý lại thận trọng hơn, thậm chí có xu hướng tiêu cực. Điều này không phải ngẫu nhiên. Khi AI tiến gần hơn đến các công việc tri thức – từ lập trình, tài chính đến pháp lý – những thị trường lao động phát triển chính là nơi cảm nhận rõ nhất áp lực thay thế.
Dưới góc nhìn của một nhà báo công nghệ chính luận, đây là một nghịch lý mang tính cấu trúc: những nơi hưởng lợi nhiều nhất từ công nghệ lại là những nơi lo ngại nó nhiều nhất.
Ở cấp độ nghề nghiệp, sự phân hóa còn rõ rệt hơn. Những nhóm lao động có tính “thực hành” cao – như kỹ thuật viên, lao động tự do hay người học nghề – lại tỏ ra lạc quan hơn đáng kể. Khoảng 45% trong số họ cho biết AI giúp cải thiện khả năng học tập và làm việc, trong khi tỷ lệ lo ngại về suy giảm năng lực rất thấp.
Trong khi đó, nhóm lao động văn phòng – đặc biệt là các ngành tri thức – lại chịu áp lực lớn hơn từ nguy cơ tự động hóa. Đây chính là nhóm mà AI có thể “thay thế từng phần” nhanh nhất, và do đó cũng là nhóm phản ứng nhạy cảm nhất với công nghệ.
Nhưng điều đáng chú ý nhất trong báo cáo không nằm ở việc ai lạc quan hay bi quan, mà nằm ở nguyên nhân của sự khác biệt đó.
Theo dữ liệu của Anthropic, yếu tố dự báo mạnh nhất cho thái độ đối với AI không phải là hiểu biết công nghệ, mà là lo ngại về kinh tế và việc làm. Nói cách khác, AI không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà là câu chuyện phân phối lại cơ hội trong nền kinh tế.
Điều này giải thích vì sao cùng một công nghệ, nhưng ở một nơi nó được nhìn như “cơ hội”, còn ở nơi khác lại bị xem là “mối đe dọa”.
Ở tầng sâu hơn, sự phân hóa này còn phản ánh hai cách tiếp cận đối với tương lai AI.
Một bên là “chủ nghĩa lạc quan công nghệ”, nơi AI được xem là công cụ tăng năng suất, mở rộng tri thức và tạo ra các cơ hội mới. Đây là cách nhìn phổ biến tại các thị trường mới nổi và trong các nhóm lao động đang tìm kiếm đòn bẩy phát triển.
Bên còn lại là “chủ nghĩa thận trọng hệ thống”, nơi AI được nhìn như một lực lượng có thể phá vỡ cấu trúc việc làm, gây bất ổn xã hội và tập trung quyền lực vào một số ít tập đoàn công nghệ. Quan điểm này phổ biến hơn tại các nền kinh tế đã phát triển, nơi hệ thống hiện tại có nhiều thứ để “mất”.
Đáng chú ý, ngay cả trong giới lãnh đạo công nghệ, sự chia rẽ này cũng hiện hữu. Những cảnh báo từ Dario Amodei về nguy cơ AI gây ra biến động lớn về việc làm – thậm chí ở quy mô hàng chục phần trăm lực lượng lao động – cho thấy ngay trong nội bộ ngành, niềm tin vào AI cũng không hoàn toàn tuyệt đối.
Trong khi đó, các lãnh đạo khác lại nhấn mạnh cơ hội sáng tạo và tăng trưởng, tạo nên một cuộc tranh luận chưa có hồi kết.
Nhìn tổng thể, báo cáo của Anthropic không chỉ là một khảo sát dư luận, mà là một “bản đồ tâm lý” của kỷ nguyên AI. Nó cho thấy tương lai của AI sẽ không được quyết định chỉ bởi công nghệ, mà bởi cách xã hội phản ứng với công nghệ đó.
Và đây chính là điểm then chốt.
Nếu AI được nhìn nhận như một công cụ tạo cơ hội, nó sẽ được chấp nhận và phát triển nhanh chóng. Nhưng nếu bị xem là mối đe dọa đối với việc làm và thu nhập, làn sóng phản kháng – từ chính sách đến xã hội – có thể làm chậm hoặc định hình lại toàn bộ tiến trình này.
Trong kỷ nguyên trước, công nghệ thường đi trước và xã hội điều chỉnh sau. Nhưng với AI, quá trình này đang diễn ra đồng thời – và sự phân hóa trong nhận thức có thể trở thành yếu tố quyết định tốc độ, thậm chí hướng đi của cuộc cách mạng công nghệ lớn nhất thế kỷ 21.
Nói cách khác, tương lai của AI không chỉ phụ thuộc vào việc nó có thể làm gì, mà phụ thuộc vào việc con người tin rằng nó nên làm gì.