Khi Nga đẩy mạnh kiểm soát không gian mạng trong bối cảnh chiến sự Ukraine kéo dài, cuộc sống số của hàng triệu người dân nước này đang trở nên phức tạp hơn bao giờ hết. Để duy trì khả năng liên lạc, truy cập thông tin và sử dụng các dịch vụ trực tuyến quen thuộc, nhiều người Nga buộc phải áp dụng những giải pháp công nghệ ngày càng phức tạp, từ sử dụng nhiều điện thoại, liên tục chuyển đổi VPN cho đến tách biệt hoàn toàn các ứng dụng nội địa và quốc tế trên các thiết bị khác nhau.
Tại nhiều thành phố lớn của Nga, việc sử dụng hai điện thoại đã trở thành điều phổ biến đối với giới văn phòng, doanh nhân và người làm việc trong lĩnh vực công nghệ. Một thiết bị được dùng để truy cập các ứng dụng và dịch vụ quốc tế thông qua VPN, trong khi thiết bị còn lại dành riêng cho các ứng dụng nội địa được chính phủ khuyến khích sử dụng, đặc biệt là nền tảng MAX – ứng dụng nhắn tin và dịch vụ số do VK phát triển. Nhiều người cho biết họ không muốn lưu trữ các ứng dụng nhà nước trên cùng một thiết bị chứa dữ liệu cá nhân hoặc công việc quan trọng.
Sự thay đổi này phản ánh một chiến dịch kiểm soát Internet sâu rộng nhất dưới thời Tổng thống Vladimir Putin. Trong hai năm qua, chính quyền Nga đã tăng cường hạn chế hoặc làm chậm truy cập đối với nhiều nền tảng nước ngoài như WhatsApp, Telegram và X, đồng thời mở rộng các đợt cắt giảm Internet di động với lý do an ninh quốc gia và phòng chống các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái.
Kết quả là người dùng Nga ngày càng phụ thuộc vào VPN. Chỉ riêng trong tháng 3/2026, hơn 9 triệu lượt tải xuống VPN đã được ghi nhận trên các kho ứng dụng Android, tăng gấp nhiều lần so với cùng kỳ năm trước. Tuy nhiên, cuộc chiến giữa cơ quan quản lý và người dùng cũng ngày càng quyết liệt khi nhà chức trách liên tục chặn các dịch vụ VPN phổ biến, buộc người dân phải tìm kiếm những giải pháp thay thế mới.
Những biện pháp kiểm soát Internet không chỉ ảnh hưởng đến việc tiếp cận thông tin mà còn gây tác động đáng kể tới hoạt động kinh tế. Nhiều ngân hàng, sàn thương mại điện tử và dịch vụ công trực tuyến đã từ chối kết nối từ người dùng đang bật VPN. Điều này khiến không ít giao dịch bị gián đoạn và làm giảm lưu lượng truy cập trên các nền tảng thương mại điện tử lớn. Trong một số giai đoạn Internet di động bị hạn chế tại Moscow, người dân phải quay trở lại sử dụng tiền mặt, bản đồ giấy và các hình thức liên lạc truyền thống để duy trì sinh hoạt hàng ngày.
Đằng sau các biện pháp kiểm soát này là chiến lược xây dựng cái gọi là “chủ quyền số” của Nga. Moscow đang thúc đẩy việc hình thành một hệ sinh thái Internet nội địa với các ứng dụng, nền tảng và dịch vụ do doanh nghiệp trong nước phát triển, tương tự mô hình Internet khép kín mà Trung Quốc đã xây dựng trong nhiều năm. MAX được xem là trung tâm của chiến lược này khi được tích hợp với nhiều dịch vụ công, thanh toán và định danh điện tử. Tuy nhiên, không ít người dùng lo ngại ứng dụng có thể trở thành công cụ giám sát kỹ thuật số của nhà nước, dù đơn vị phát triển nhiều lần bác bỏ các cáo buộc đó.
Các chuyên gia nhận định Nga đang từng bước tiến gần hơn tới mô hình “Internet có kiểm soát” với khả năng cô lập phần lớn lưu lượng dữ liệu trong nước khỏi mạng toàn cầu. Quá trình này không diễn ra ngay lập tức mà được triển khai theo từng giai đoạn thông qua các đợt hạn chế truy cập, kiểm soát hạ tầng mạng và thúc đẩy sử dụng các nền tảng nội địa.
Dù vậy, thực tế cho thấy người dùng Nga vẫn đang tìm cách thích nghi. Từ việc cài đặt VPN tùy chỉnh, sử dụng nhiều thiết bị cho đến chia sẻ các phương pháp vượt chặn trên mạng xã hội, một “cuộc chơi mèo vờn chuột” đang diễn ra giữa cơ quan quản lý và cộng đồng Internet. Trong ngắn hạn, các biện pháp kiểm soát có thể giúp Moscow tăng cường quản lý không gian mạng, nhưng về dài hạn, chúng cũng đặt ra những thách thức không nhỏ đối với đổi mới sáng tạo, hoạt động kinh doanh số và khả năng kết nối của nền kinh tế Nga với thế giới.