Động thái này diễn ra khi Tokyo đẩy nhanh chiến lược bảo đảm nguồn cung các khoáng sản quan trọng, trong bối cảnh Trung Quốc vẫn giữ vị thế thống trị trong khai thác và đặc biệt là khâu chế biến đất hiếm. Nhật Bản đã từng chịu tác động mạnh từ gián đoạn nguồn cung đất hiếm của Trung Quốc và hiện muốn tránh lặp lại tình trạng tương tự.

Hỗ trợ cả vốn lẫn công nghệ

Theo kế hoạch được Nikkei đưa tin, chính phủ Nhật Bản sẽ sử dụng các chương trình hỗ trợ dài hạn để giảm rủi ro cho doanh nghiệp tham gia các dự án khai thác đất hiếm. Trọng tâm không chỉ là cung cấp vốn mà còn phát triển công nghệ nhằm giúp các mỏ có thể hoạt động hiệu quả và duy trì nguồn cung trong dài hạn.

Đây là điểm quan trọng đối với ngành đất hiếm, bởi các dự án khai thác thường đòi hỏi vốn đầu tư lớn, thời gian phát triển dài và đối mặt với nhiều rủi ro về địa chất, công nghệ cũng như biến động giá. Cơ quan JOGMEC của Nhật Bản hiện có chức năng hỗ trợ tài chính và công nghệ cho các dự án khai thác, chế biến khoáng sản có rủi ro cao.

Nhật Bản cũng đang thúc đẩy nghiên cứu những phương thức khai thác mới, bao gồm khả năng thu hồi đất hiếm từ các nguồn tài nguyên dưới đáy biển. Các mỏ khoáng sản nằm sâu dưới vùng đặc quyền kinh tế của Nhật Bản được xem là một nguồn tiềm năng, dù việc khai thác ở độ sâu lớn vẫn đối mặt với những thách thức kỹ thuật và chi phí đáng kể.

Giảm phụ thuộc vào Trung Quốc

Đất hiếm là nhóm nguyên liệu thiết yếu đối với nhiều ngành công nghiệp công nghệ cao, từ ô tô, điện tử đến quốc phòng và sản xuất nam châm vĩnh cửu.

Trung Quốc hiện giữ vị trí thống trị trong chuỗi cung ứng đất hiếm toàn cầu. Những hạn chế xuất khẩu gần đây của Bắc Kinh đã khiến các doanh nghiệp Nhật Bản phải tìm kiếm nguồn cung thay thế, đồng thời thúc đẩy Tokyo tăng đầu tư vào khai thác, chế biến và tái chế trong và ngoài nước.

Kinh nghiệm từ năm 2010 vẫn là một bài học quan trọng. Khi quan hệ Nhật-Trung căng thẳng, nguồn cung đất hiếm từ Trung Quốc bị gián đoạn, buộc Tokyo phải nhanh chóng tìm kiếm các nhà cung cấp thay thế và đầu tư vào các dự án ở nước ngoài.

Sau đó, Nhật Bản đã giảm tỷ trọng đất hiếm nhập khẩu từ Trung Quốc từ khoảng 90% xuống khoảng 60%. Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào Trung Quốc trong các khâu chế biến và tinh luyện vẫn là một điểm yếu lớn của chuỗi cung ứng.

Đầu tư vào các mỏ ở nước ngoài

Chiến lược mới của Nhật Bản không chỉ tập trung vào khai thác trong nước mà còn mở rộng đầu tư vào các dự án nước ngoài.

JOGMEC gần đây đã quyết định đầu tư tối đa 47,668 triệu CAD (khoảng 5,46 tỷ yen) vào một dự án thăm dò và phát triển đất hiếm nặng tại Namibia. Đây là dự án khai thác đất hiếm đầu tiên của Nhật Bản tại châu Phi, với sự tham gia của Toyota Tsusho. Khu vực dự án được đánh giá giàu dysprosium và terbium, những nguyên tố cần thiết để sản xuất nam châm vĩnh cửu cho động cơ ô tô.

Nhật Bản cũng đang tăng cường năng lực chế biến trong nước. Shin-Etsu Chemical đã công bố kế hoạch đầu tư 35 tỷ yen xây dựng cơ sở tinh luyện đất hiếm tại tỉnh Fukui, trong đó khoảng một nửa được hỗ trợ bằng trợ cấp của chính phủ.

Bài toán dài hạn

Việc Nhật Bản tăng hỗ trợ cho ngành đất hiếm phản ánh sự thay đổi trong cách các chính phủ nhìn nhận khoáng sản quan trọng. Trong điều kiện thị trường bình thường, khai thác đất hiếm có thể khó cạnh tranh về chi phí với nguồn cung quy mô lớn từ Trung Quốc. Nhưng khi đất hiếm trở thành vấn đề an ninh kinh tế và chuỗi cung ứng, sự hỗ trợ của chính phủ có thể trở thành yếu tố cần thiết để duy trì các dự án thay thế.

Tokyo vì vậy đang theo đuổi chiến lược kết hợp nhiều giải pháp: đầu tư vào các mỏ ở nước ngoài, phát triển năng lực chế biến trong nước, nghiên cứu công nghệ khai thác mới và thúc đẩy tái chế, thay vì chỉ dựa vào việc tìm kiếm thêm nguồn cung nguyên liệu thô.

Mục tiêu cuối cùng là xây dựng một chuỗi cung ứng đất hiếm đủ đa dạng và bền vững để Nhật Bản có thể giảm thiểu tác động từ những biến động địa chính trị. Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ và thương mại giữa Trung Quốc với các nền kinh tế phát triển ngày càng gay gắt, đất hiếm đang trở thành một trong những mặt trận quan trọng của cuộc đua bảo đảm an ninh kinh tế.