Trong một động thái hiếm thấy với quy mô chưa từng có, Trung Quốc đã tháo dỡ 300 đập và đóng cửa phần lớn nhà máy thủy điện nhỏ dọc theo sông Xích Thủy – phụ lưu quan trọng của sông Dương Tử. Đây không đơn thuần là hành động bảo tồn môi trường, mà là một bước ngoặt trong tư duy phát triển, khi quốc gia từng nổi tiếng với các công trình thủy điện quy mô khổng lồ đang chủ động rút lui để khôi phục hệ sinh thái tự nhiên.

 

Trung Quốc, trong suốt ba thập kỷ qua, đã xây dựng hàng loạt đập lớn nhỏ để phục vụ nhu cầu điện năng cho quá trình công nghiệp hóa thần tốc. Đặc biệt, sông Dương Tử và các phụ lưu của nó – như Xích Thủy – từng trở thành biểu tượng cho tham vọng kiểm soát thiên nhiên bằng kỹ thuật.

 

Tuy nhiên, cái giá phải trả là quá rõ ràng: cá tầm Dương Tử tuyệt chủng trong tự nhiên vào năm 2022, hàng trăm loài thủy sinh bị đe dọa, dòng chảy bị chia cắt, hệ sinh thái sông ngòi rơi vào khủng hoảng.

 

Việc tháo dỡ đập không chỉ là hành động bảo tồn mà còn là lời thừa nhận ngầm về giới hạn của chủ nghĩa phát triển dựa trên khai thác cực đoan – một tín hiệu mạnh mẽ rằng Trung Quốc đang bước vào giai đoạn "phát triển sau phát triển", nơi tăng trưởng phải đi đôi với phục hồi sinh thái.

 

Việc phá bỏ hơn 300 đập, chấm dứt hoạt động của hơn 90% nhà máy thủy điện nhỏ trên dòng sông Xích Thủy là quyết định có tính toán sâu sắc. Sông này vốn được coi là “nơi trú ẩn cuối cùng” cho các loài cá quý hiếm của thượng nguồn sông Dương Tử. Bằng cách khôi phục dòng chảy tự do, nối liền các khu sinh sản, các nhà khoa học kỳ vọng phục hồi hành lang di cư sinh sản của nhiều loài, đặc biệt là cá tầm – một “cổ vật sống” có niên đại hàng trăm triệu năm.

 

Thành công bước đầu đã được ghi nhận khi 20 cá tầm trưởng thành được thả vào sông vào tháng 4/2025 đã đẻ trứng và sinh sản tự nhiên – một sự kiện được xem là dấu mốc sinh học sau gần hai thập kỷ suy giảm liên tục.

 

Trung Quốc đang chuyển hướng: từ tối đa hóa công suất thủy điện sang cân bằng giữa phát triển năng lượng và sinh thái. Không chỉ tháo dỡ đập, Trung Quốc còn áp dụng loạt chính sách bổ trợ như:

 

Đây không chỉ là hành động môi trường, mà là chiến lược bảo toàn nguồn tài nguyên sinh học như một loại “vốn tự nhiên” quý giá, đóng vai trò ngày càng lớn trong phát triển bền vững, du lịch sinh thái, và nghiên cứu khoa học.

 

Việc tháo dỡ 300 đập là một quyết định khó khăn. Nó đi ngược với xu thế xây đập như biểu tượng cho sức mạnh và hiện đại hóa. Nhưng chính sự can đảm thay đổi tư duy phát triển mới tạo nên sự khác biệt.

 

Nó cũng tạo ra tiền lệ hiếm hoi trong khu vực châu Á – nơi nhiều quốc gia đang lao vào “cuộc chạy đua xây đập” để tận dụng thủy điện như một giải pháp xanh. Trung Quốc giờ đây, thay vì chỉ dẫn đầu về hạ tầng, đang bắt đầu dẫn đầu về sửa sai sinh thái – một vai trò có tính lãnh đạo mới trong kỷ nguyên biến đổi khí hậu.

 

Việc tháo dỡ đập trên sông Xích Thủy cho thấy Trung Quốc đang học cách lùi một bước để tiến ba bước: tái thiết lập cân bằng sinh thái – năng lượng – cộng đồng. Dòng sông được trả lại tự do cũng là hình ảnh tượng trưng cho một mô hình phát triển mới: đặt sự sống và bền vững làm trung tâm thay vì chỉ tập trung vào chỉ số tăng trưởng.

 

Nếu chiến lược này tiếp tục lan rộng đến các dòng sông khác, Trung Quốc có thể trở thành hình mẫu cho các nền kinh tế đang phát triển – rằng tăng trưởng không nhất thiết phải đánh đổi hệ sinh thái, và rằng các dòng sông – như cuộc sống – cũng cần được hít thở.