Trong bối cảnh nhu cầu chip AI toàn cầu bùng nổ và thị trường thiết bị bán dẫn ngày càng trở thành “mặt trận chiến lược” của ngành công nghệ thế giới, tập đoàn Nikon của Nhật Bản đang phát đi tín hiệu trở lại cuộc đua quang khắc (lithography) với tham vọng cạnh tranh trực tiếp với ASML bằng các hệ thống có giá thành thấp hơn đáng kể.
Theo Nikkei Asia, tân Chủ tịch kiêm CEO Nikon Yasuhiro Ohmura cho biết công ty đang theo đuổi chiến lược giành lại thị phần trong lĩnh vực thiết bị sản xuất chip bằng cách cung cấp các hệ thống quang khắc ArF immersion với mức giá cạnh tranh hơn so với ASML – doanh nghiệp hiện kiểm soát hơn 80% thị trường thiết bị quang khắc toàn cầu.
Động thái này được xem là nỗ lực lớn nhất của Nikon trong nhiều năm nhằm tái khẳng định vị thế tại một trong những lĩnh vực công nghệ quan trọng nhất của ngành bán dẫn.
Trong nhiều thập kỷ trước, Nikon từng là một trong những tên tuổi hàng đầu của ngành thiết bị quang khắc. Tuy nhiên, khi cuộc đua chuyển sang công nghệ quang khắc cực tím bước sóng siêu ngắn (EUV), ASML đã vươn lên áp đảo và gần như thiết lập vị thế độc quyền toàn cầu. Nikon sau đó rút khỏi cuộc đua EUV từ năm 2008 và dần đánh mất thị phần vào tay đối thủ Hà Lan.
Hiện nay, ASML là doanh nghiệp duy nhất trên thế giới có khả năng thương mại hóa hệ thống EUV – công nghệ bắt buộc để sản xuất các dòng chip tiên tiến phục vụ AI, điện toán hiệu năng cao và trung tâm dữ liệu thế hệ mới.
Tuy nhiên, Nikon không lựa chọn cạnh tranh trực diện ở phân khúc EUV mà tập trung vào thị trường DUV (Deep Ultraviolet) và đặc biệt là các hệ thống ArF immersion.
Giới chuyên gia cho rằng đây là hướng đi thực tế hơn.
Dù EUV đóng vai trò quan trọng trong sản xuất chip tiên tiến, phần lớn các công đoạn quang khắc trong quy trình chế tạo bán dẫn hiện nay vẫn sử dụng công nghệ DUV. Ngay cả các dòng chip tiên tiến ở tiến trình 3nm cũng cần nhiều bước xử lý bằng hệ thống ArF immersion. Điều đó khiến phân khúc này vẫn duy trì nhu cầu rất lớn trên phạm vi toàn cầu.
Theo Nikkei, Nikon đang đàm phán với nhiều nhà sản xuất chip lớn tại Mỹ và châu Á, trong đó một số cuộc thương thảo đã tiến gần tới giai đoạn ký kết đơn hàng. Công ty dự kiến ra mắt nền tảng ArF immersion thế hệ mới vào năm tài khóa 2028 với khả năng tương thích với hệ sinh thái thiết bị hiện có của ASML.
Lãnh đạo Nikon cho rằng lợi thế lớn nhất của doanh nghiệp nằm ở khả năng tự sản xuất nhiều linh kiện nội bộ, qua đó giúp giảm đáng kể chi phí chế tạo thiết bị. Đây là cơ sở để công ty triển khai chiến lược cạnh tranh bằng giá trong bối cảnh nhiều hãng sản xuất chip đang tìm cách đa dạng hóa nguồn cung thiết bị.
Sự trở lại của Nikon diễn ra đúng thời điểm ngành bán dẫn toàn cầu bước vào chu kỳ đầu tư mạnh nhất trong lịch sử.
Theo Reuters, CEO ASML Christophe Fouquet gần đây cảnh báo nhu cầu AI đang tăng nhanh đến mức toàn bộ ngành công nghiệp chip có thể tiếp tục rơi vào tình trạng thiếu năng lực sản xuất trong nhiều năm tới. Ông dự báo thị trường bán dẫn toàn cầu có thể đạt quy mô 1.500 tỷ USD vào năm 2030, với nhu cầu đến từ AI, robot, trung tâm dữ liệu và các hệ thống vệ tinh thế hệ mới.
Chính làn sóng đầu tư AI quy mô lớn đang tạo cơ hội cho các nhà cung cấp thiết bị bán dẫn ngoài ASML.
Các tập đoàn công nghệ trên toàn cầu hiện không chỉ cần chip mà còn cần toàn bộ hệ sinh thái sản xuất chip, từ thiết bị quang khắc, đóng gói tiên tiến, vật liệu bán dẫn cho tới hạ tầng trung tâm dữ liệu. Điều này khiến nhu cầu đối với thiết bị DUV vẫn duy trì ở mức cao, đặc biệt tại các nhà máy sản xuất chip nhớ, chip công suất và các dòng bán dẫn phục vụ công nghiệp.
Tuy nhiên, thách thức đối với Nikon vẫn rất lớn.
ASML hiện sở hữu lợi thế công nghệ vượt trội, mạng lưới khách hàng toàn cầu và lượng đơn hàng tồn đọng trị giá hàng chục tỷ euro. Trong năm 2025, ASML đã xuất xưởng hàng chục hệ thống EUV cùng hơn 100 hệ thống DUV immersion, củng cố vị thế thống trị gần như tuyệt đối trên thị trường thiết bị quang khắc.
Trong khi đó, Nikon chỉ xuất xưởng số lượng rất hạn chế các hệ thống ArF trong những năm gần đây và đang phải tái cấu trúc hoạt động kinh doanh để tập trung trở lại vào hai lĩnh vực cốt lõi là thiết bị quang học và công nghệ sản xuất chip.
Dù vậy, giới phân tích nhận định sự trở lại của Nikon mang ý nghĩa quan trọng đối với toàn ngành bán dẫn.
Trong bối cảnh AI làm gia tăng nhu cầu thiết bị sản xuất chip trên quy mô chưa từng có, các nhà sản xuất bán dẫn ngày càng muốn giảm phụ thuộc vào một nguồn cung duy nhất. Điều đó mở ra cơ hội cho những doanh nghiệp có khả năng cung cấp giải pháp thay thế với chi phí hợp lý hơn.
Cuộc cạnh tranh giữa Nikon và ASML vì thế không đơn thuần là câu chuyện thị phần thiết bị quang khắc.
Đó còn là dấu hiệu cho thấy chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu đang bước vào giai đoạn tái định hình mới, nơi các doanh nghiệp công nghệ tìm cách xây dựng hệ sinh thái sản xuất đa dạng hơn để đáp ứng nhu cầu AI đang tăng trưởng với tốc độ chưa từng có.