Chuyến thăm lịch sử của Tổng thống Mỹ Donald Trump tới Trung Quốc diễn ra trong bối cảnh cuộc chiến Mỹ-Iran làm gián đoạn nguồn cung năng lượng toàn cầu, gây bất ổn kinh tế và tạo thêm áp lực mới cho quan hệ Washington-Bắc Kinh. Sự phụ thuộc lẫn nhau và các cuộc khủng hoảng địa chính trị đang định hình lại mối quan hệ giữa hai cường quốc, bài viết sẽ tìm hiểu về cuộc chạy đua vũ trang pháp lý ngày càng gay gắt giữa Mỹ và Trung Quốc.
Cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung đang bước sang một giai đoạn mới nguy hiểm hơn, khi cạnh tranh thuế quan dần chuyển thành “cuộc chạy đua pháp lý” nhằm kiểm soát công nghệ, chuỗi cung ứng và quyền lực kinh tế toàn cầu. Thay vì chỉ áp thuế nhập khẩu như giai đoạn đầu, Washington và Bắc Kinh hiện ngày càng sử dụng luật pháp, quy định xuất khẩu, điều tra an ninh và các biện pháp hành chính như công cụ chiến lược trong cạnh tranh địa chính trị.
Theo South China Morning Post, giới chuyên gia cảnh báo cuộc đối đầu hiện nay không còn đơn thuần là tranh chấp thương mại, mà đang chuyển sang mô hình “legal arms race” — tức chạy đua sử dụng công cụ pháp lý để gây áp lực kinh tế và công nghệ lên đối phương.
Điều đáng chú ý là cuộc cạnh tranh này diễn ra đúng thời điểm AI và bán dẫn trở thành trung tâm của quyền lực công nghệ toàn cầu. Mỹ hiện tăng cường sử dụng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu chip AI, hạn chế đầu tư công nghệ và mở rộng danh sách đen thương mại nhằm ngăn Trung Quốc tiếp cận các công nghệ chiến lược.
Trong khi đó, Trung Quốc cũng đáp trả bằng hàng loạt công cụ pháp lý mới như luật chống trừng phạt, kiểm soát xuất khẩu khoáng sản chiến lược, siết dữ liệu xuyên biên giới và tăng giám sát doanh nghiệp nước ngoài hoạt động tại Trung Quốc.
Giới phân tích cho rằng điều đang diễn ra phản ánh sự thay đổi căn bản trong cấu trúc toàn cầu hóa. Nếu trước đây thương mại quốc tế chủ yếu dựa trên logic tối ưu chi phí và tự do hóa thị trường, thì nay yếu tố an ninh quốc gia và chủ quyền công nghệ đang ngày càng chi phối chính sách kinh tế của các cường quốc.
AI là lĩnh vực khiến cạnh tranh Mỹ - Trung trở nên đặc biệt căng thẳng. Các mô hình AI tiên tiến hiện phụ thuộc trực tiếp vào GPU, dữ liệu, năng lực điện toán và chuỗi cung ứng bán dẫn — những lĩnh vực mà Washington muốn duy trì lợi thế chiến lược trước Bắc Kinh.
Mỹ đã liên tục siết xuất khẩu chip AI cao cấp sang Trung Quốc, đồng thời gây áp lực lên đồng minh như Nhật Bản và Hà Lan nhằm hạn chế thiết bị sản xuất bán dẫn tiên tiến tới thị trường Trung Quốc. Điều này khiến các doanh nghiệp công nghệ toàn cầu ngày càng bị cuốn vào thế đối đầu giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới.
Đáp lại, Trung Quốc đang tăng tốc xây dựng chuỗi cung ứng công nghệ nội địa, thúc đẩy bán dẫn “Made in China” và mở rộng kiểm soát đối với đất hiếm — loại khoáng sản chiến lược của ngành xe điện, robot và AI. Cuộc cạnh tranh vì thế không còn giới hạn ở thương mại hàng hóa, mà lan rộng sang tài nguyên, dữ liệu, tiêu chuẩn công nghệ và quyền kiểm soát chuỗi cung ứng.
Theo SCMP, nhiều chuyên gia lo ngại xu hướng “vũ khí hóa luật pháp” có thể khiến môi trường kinh doanh toàn cầu trở nên bất ổn hơn đáng kể. Các doanh nghiệp quốc tế hiện phải đối mặt với nguy cơ vi phạm quy định của một bên khi tuân thủ quy định của bên còn lại — đặc biệt trong các lĩnh vực nhạy cảm như AI, bán dẫn và dữ liệu.
Điều này đang thúc đẩy xu hướng “tách chuỗi cung ứng” và tái cấu trúc đầu tư toàn cầu. Ngày càng nhiều tập đoàn công nghệ chuyển một phần sản xuất sang Việt Nam, Ấn Độ và Đông Nam Á nhằm giảm rủi ro địa chính trị và tránh phụ thuộc quá lớn vào một thị trường duy nhất.
Giới chuyên gia nhận định giai đoạn mới của cuộc chiến Mỹ - Trung sẽ khó dự đoán hơn nhiều so với thời kỳ áp thuế trước đây. Nếu thuế quan có thể đàm phán và điều chỉnh tương đối nhanh, thì các biện pháp pháp lý và kiểm soát công nghệ thường mang tính dài hạn, phức tạp và tác động sâu hơn tới cấu trúc kinh tế toàn cầu.
Trong bối cảnh AI đang trở thành nền tảng của tăng trưởng kinh tế và an ninh quốc gia, cuộc cạnh tranh Mỹ - Trung vì thế ngày càng mang màu sắc của một “cuộc chiến hệ thống” — nơi luật pháp, công nghệ và chuỗi cung ứng được sử dụng như các công cụ chiến lược để tái định hình trật tự kinh tế thế giới trong nhiều thập niên tới.