Trong hơn một thập niên qua, Elon Musk không chỉ được biết đến như người thúc đẩy xe điện hay công nghệ không gian, mà còn là nhân vật định hình những tầm nhìn công nghệ mang tính biểu tượng. Một trong những tầm nhìn gây tranh luận mạnh mẽ nhất của ông là ý tưởng về robot hình người (humanoid robots) xuất hiện ở khắp mọi nơi, đảm nhiệm những công việc mà con người không muốn, không thể hoặc không nên làm. Theo Musk, robot hình người không chỉ là một sản phẩm công nghệ, mà là nền tảng kinh tế mới, có thể tạo ra giá trị vượt xa xe điện hay năng lượng tái tạo.
Tuy nhiên, khi bước sang năm 2025, một nghịch lý nổi lên rõ rệt: trong khi Elon Musk vẫn là người nói nhiều nhất về robot hình người, thì Trung Quốc lại đang là nơi triển khai nhanh nhất những gì ông mô tả. Điều này đặt ra câu hỏi lớn: liệu trung tâm của cuộc cách mạng robot hình người có thực sự nằm ở Thung lũng Silicon, hay đang dịch chuyển về phía Đông?
Robot hình người: từ ý tưởng khoa học viễn tưởng đến mục tiêu công nghiệp
Robot hình người từ lâu đã xuất hiện trong khoa học viễn tưởng, nhưng trong thực tế, đây là một trong những thách thức kỹ thuật phức tạp nhất của ngành công nghệ hiện đại. Một robot hình người không chỉ cần trí tuệ nhân tạo để “hiểu” môi trường, mà còn cần cơ khí chính xác, cảm biến tinh vi, hệ thống điều khiển thời gian thực, pin năng lượng cao và khả năng vận hành an toàn trong không gian con người.
Elon Musk cho rằng Tesla có lợi thế tự nhiên trong cuộc đua này nhờ kinh nghiệm về AI, chip tự phát triển, cảm biến, phần mềm điều khiển và sản xuất quy mô lớn. Robot Optimus của Tesla được giới thiệu như một sản phẩm có khả năng làm việc trong nhà máy, kho vận và sau này là gia đình. Musk từng tuyên bố Optimus có thể trở thành sản phẩm giá trị nhất trong lịch sử Tesla, thậm chí vượt xa xe điện.
Tuy nhiên, đến nay, Optimus vẫn chủ yếu tồn tại ở dạng nguyên mẫu và trình diễn công nghệ. Việc đưa robot hình người vào sản xuất hàng loạt với chi phí chấp nhận được và độ tin cậy cao vẫn là một bài toán chưa có lời giải rõ ràng tại Mỹ.
Trung Quốc: khi robot hình người trở thành ưu tiên quốc gia
Trái ngược với tiến độ thận trọng của Tesla, Trung Quốc đang tiếp cận robot hình người như một bài toán công nghiệp – xã hội, không chỉ là tham vọng của một doanh nghiệp đơn lẻ. Trong bối cảnh dân số già hóa nhanh, lực lượng lao động suy giảm và chi phí nhân công tăng, Bắc Kinh coi robot và tự động hóa là giải pháp chiến lược để duy trì năng lực sản xuất và tăng trưởng dài hạn.
Robot hình người được đưa vào các kế hoạch phát triển công nghiệp, cùng với AI, bán dẫn và công nghệ cao. Nhiều doanh nghiệp Trung Quốc đã giới thiệu robot có khả năng đi lại, thao tác, vận chuyển và tương tác cơ bản trong môi trường nhà máy, kho logistics, trung tâm dịch vụ và thậm chí là chăm sóc người cao tuổi.
Điểm khác biệt lớn nhất của Trung Quốc không nằm ở việc họ có công nghệ vượt trội hơn Mỹ, mà ở khả năng triển khai nhanh ở quy mô lớn. Trung Quốc sở hữu hệ sinh thái sản xuất phần cứng hoàn chỉnh, từ động cơ, pin, cảm biến đến vật liệu, cùng với thị trường nội địa rộng lớn cho phép thử nghiệm và cải tiến sản phẩm trong điều kiện thực tế. Chính sự kết hợp giữa chính sách, doanh nghiệp và thị trường này đang giúp robot hình người tại Trung Quốc tiến gần hơn tới giai đoạn thương mại hóa ban đầu.
Hai mô hình phát triển, một cuộc đua toàn cầu
Cuộc cạnh tranh robot hình người phản ánh rõ nét sự khác biệt trong cách tiếp cận công nghệ giữa Mỹ và Trung Quốc.
Mỹ, tiêu biểu là Tesla, tập trung vào đột phá công nghệ cốt lõi, kỳ vọng rằng khi các rào cản kỹ thuật được giải quyết, robot hình người sẽ nhanh chóng trở nên phổ biến. Cách tiếp cận này mang tính “tất tay” vào AI, phần mềm và khả năng tự học của robot, với niềm tin rằng trí tuệ nhân tạo đủ mạnh sẽ giải quyết phần lớn các vấn đề còn lại.
Trong khi đó, Trung Quốc đi theo hướng tiến hóa dần dần, chấp nhận robot chưa hoàn hảo nhưng đủ tốt để sử dụng trong những kịch bản cụ thể. Thay vì chờ một bước nhảy vọt công nghệ, họ mở rộng phạm vi ứng dụng từng bước, cải tiến thông qua thực tế triển khai. Điều này giúp robot nhanh chóng có “đất sống”, tạo dòng doanh thu ban đầu và thúc đẩy hoàn thiện công nghệ.
Sự khác biệt này có thể dẫn đến một cục diện quen thuộc trong công nghệ toàn cầu: Mỹ giữ vai trò dẫn dắt về nền tảng và ý tưởng, trong khi Trung Quốc chiếm ưu thế về thương mại hóa và quy mô.
Robot hình người và tác động tới chuỗi cung ứng toàn cầu
Nếu robot hình người được triển khai rộng rãi, tác động của chúng sẽ vượt xa phạm vi công nghệ đơn thuần. Trước hết, robot sẽ tái định hình chuỗi cung ứng toàn cầu, đặc biệt trong sản xuất và logistics. Những quốc gia có khả năng triển khai robot với chi phí thấp sẽ giảm phụ thuộc vào lao động giá rẻ, từ đó làm mờ đi lợi thế truyền thống của các trung tâm sản xuất nhân công thấp.
Điều này cũng có thể làm thay đổi chiến lược “dịch chuyển chuỗi cung ứng” mà nhiều doanh nghiệp đa quốc gia đang theo đuổi. Nếu robot đủ rẻ và hiệu quả, sản xuất có thể quay trở lại các thị trường gần tiêu thụ, nơi có hạ tầng tốt và ổn định chính trị, thay vì chỉ tập trung vào nơi có chi phí lao động thấp.
Bên cạnh đó, robot hình người còn đặt ra câu hỏi lớn về tương lai việc làm. Trong ngắn hạn, robot chủ yếu thay thế các công việc nặng nhọc, nguy hiểm hoặc lặp đi lặp lại. Nhưng về dài hạn, khi khả năng nhận thức và thao tác được nâng cao, phạm vi công việc mà robot có thể đảm nhiệm sẽ mở rộng, buộc các quốc gia phải tái cấu trúc hệ thống đào tạo và chính sách lao động.
Rủi ro bong bóng và bài học từ các cuộc đua công nghệ trước
Sự bùng nổ đầu tư vào robot hình người, đặc biệt tại Trung Quốc, cũng đi kèm rủi ro. Lịch sử công nghệ cho thấy, những lĩnh vực được gắn nhãn “chiến lược” thường thu hút dòng vốn lớn, dẫn đến hiện tượng đầu tư dàn trải, trùng lặp và hiệu quả thấp. Không phải mọi robot hình người đều có giá trị thương mại rõ ràng, và không phải mọi ứng dụng đều thực sự cần hình dáng giống con người.
Ngay cả Elon Musk cũng từng thừa nhận rằng robot hình người là một lĩnh vực đầy thách thức và tiềm ẩn rủi ro. Nếu kỳ vọng vượt quá thực tế, thị trường có thể chứng kiến một chu kỳ điều chỉnh mạnh, tương tự như những gì đã xảy ra với xe điện, metaverse hay blockchain trong quá khứ.
Do đó, bài toán đặt ra cho cả Mỹ và Trung Quốc không chỉ là “ai làm robot tốt hơn”, mà là ai xây dựng được hệ sinh thái bền vững hơn, cân bằng giữa đổi mới, thương mại hóa và quản trị rủi ro.
Kết luận: ai sẽ định hình kỷ nguyên robot hình người?
Elon Musk đã đúng khi nhìn thấy tiềm năng to lớn của robot hình người và đặt nó vào trung tâm tầm nhìn công nghệ tương lai. Nhưng thực tế cho thấy, tầm nhìn không tự động chuyển hóa thành hiện thực, đặc biệt trong một lĩnh vực phức tạp như robot.
Trung Quốc, với cách tiếp cận thực dụng và quy mô lớn, đang tiến nhanh hơn trong việc biến robot hình người thành một phần của đời sống sản xuất. Mỹ, với lợi thế về AI và công nghệ nền tảng, vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc định hình trí tuệ và tiêu chuẩn của robot thế hệ mới.
Cuộc đua robot hình người vì thế không phải là câu chuyện “ai thắng, ai thua” trong ngắn hạn, mà là một quá trình dài hạn, nơi các mô hình phát triển khác nhau sẽ cùng tồn tại, cạnh tranh và bổ sung cho nhau. Trong bức tranh đó, robot hình người không chỉ là sản phẩm công nghệ, mà là tấm gương phản chiếu cách các quốc gia nhìn nhận tương lai của lao động, công nghiệp và con người trong kỷ nguyên AI.