Các nhà sản xuất điện thoại và laptop độc lập đang chuẩn bị cho một giai đoạn thiếu hụt chip nhớ kéo dài ít nhất đến năm 2027, trong bối cảnh nhu cầu bộ nhớ phục vụ hạ tầng trí tuệ nhân tạo (AI) tiếp tục cạnh tranh trực tiếp với các thiết bị điện tử tiêu dùng.

Theo Reuters, các doanh nghiệp nhỏ đang phải tìm nhiều giải pháp để duy trì sản xuất, từ thiết kế lại bo mạch, sử dụng các cấu hình bộ nhớ linh hoạt hơn, kiểm tra từng lô chip đầu vào nhằm phát hiện linh kiện tân trang hoặc giả mạo, cho tới chuyển một phần chi phí tăng thêm sang người tiêu dùng.

Raymond van Eck, CEO nhà sản xuất điện thoại có khả năng sửa chữa Fairphone của Hà Lan, cho rằng vấn đề quyết định khả năng tồn tại của doanh nghiệp hiện nay là được phân bổ nguồn cung hay không, chứ không đơn thuần là doanh nghiệp có chấp nhận mức giá cao hơn hay không.

“Không có phân bổ nguồn cung thì dù thế nào cũng không thể tham gia cuộc chơi”, ông nói.

AI đang hút nguồn lực bộ nhớ khỏi thị trường điện tử tiêu dùng

Đằng sau cuộc khủng hoảng này là sự thay đổi mạnh mẽ trong cơ cấu nhu cầu của ngành bán dẫn. Sự bùng nổ đầu tư vào AI đang thúc đẩy nhu cầu đối với DRAM, HBM và NAND Flash phục vụ máy chủ, trung tâm dữ liệu và hệ thống AI.

Trong khi đó, năng lực sản xuất bộ nhớ không thể mở rộng ngay lập tức. Reuters dẫn nhận định của CEO SK Hynix hồi tháng 7 rằng năm 2027 có thể là “năm tồi tệ nhất trong lịch sử ngành” xét về nguồn cung, với nhu cầu có khả năng tiếp tục vượt công suất cho tới sau năm 2030.

Diễn biến này đang tạo ra sự phân hóa rõ rệt giữa các khách hàng. Những tập đoàn điện tử lớn có quy mô mua hàng lớn, hợp đồng dài hạn và khả năng dự trữ linh kiện có lợi thế hơn trong việc bảo đảm nguồn cung. Ngược lại, các thương hiệu nhỏ thường phải mua theo từng lô và khó cạnh tranh khi nguồn cung bị phân bổ cho những khách hàng lớn.

Framework, một nhà sản xuất laptop có thể sửa chữa của Mỹ, cho biết sự mất cân đối cung – cầu trở nên rõ rệt từ cuối năm ngoái. Công ty buộc phải đặt hàng không thể hủy trước rất lâu, trong khi tại thời điểm đặt hàng chưa chắc chắn về giá, thời gian giao hàng hay thậm chí khối lượng thực tế có thể nhận được.

Doanh nghiệp phải thiết kế sản phẩm cho một thị trường khan hiếm

Tình trạng thiếu bộ nhớ đang làm thay đổi cả cách các thiết bị được thiết kế.

Jolla, hãng điện thoại Phần Lan được thành lập bởi các cựu kỹ sư Nokia, đã thiết kế hai phiên bản bo mạch chủ để có thể chuyển đổi giữa việc sử dụng chip nhớ tích hợp và các chip rời. Framework cũng đi theo hướng thiết kế bộ nhớ dạng mô-đun, cho phép người dùng nâng cấp hoặc tận dụng bộ nhớ thu hồi từ những máy tính cũ.

Một vấn đề khác đang nổi lên là nguy cơ linh kiện giả hoặc chip đã qua sử dụng được bán dưới dạng hàng mới. Jolla cho biết công ty kiểm tra mẫu từ từng lô hàng nhằm xác định chip thực sự mới, thay vì linh kiện tân trang được đưa trở lại thị trường.

Điều này cho thấy sự thiếu hụt bộ nhớ không chỉ làm tăng chi phí mà còn làm gia tăng rủi ro chất lượng và rủi ro chuỗi cung ứng đối với các nhà sản xuất nhỏ.

Giá bộ nhớ tăng mạnh, thiết bị giá rẻ chịu tác động lớn

Theo TrendForce, giá hợp đồng DRAM thông thường được dự báo tăng 13–18% trong quý III/2026, thấp hơn đáng kể mức tăng 93–98% của quý I nhưng vẫn duy trì ở mức cao. Giá NAND Flash cũng được dự báo tăng 10–15% trong quý III.

Đáng chú ý, bộ nhớ hiện có thể chiếm gần 60% giá trị linh kiện cấu thành của một số mẫu điện thoại có giá khoảng 400 USD, theo các doanh nghiệp được Reuters dẫn lời. Điều này khiến phân khúc điện thoại phổ thông và giá rẻ chịu sức ép đặc biệt lớn.

Counterpoint Research dự báo lượng smartphone xuất xưởng toàn cầu trong năm 2026 có thể giảm 13,9%, xuống khoảng 1,08 tỷ máy, trong bối cảnh chi phí bộ nhớ tăng khiến nhiều mẫu điện thoại giá thấp trở nên khó sản xuất có hiệu quả kinh tế.

Các doanh nghiệp đang lựa chọn những cách khác nhau để ứng phó. Framework điều chỉnh giá nhanh theo chi phí linh kiện, Jolla đưa ra các gói nâng cấp bộ nhớ có tính phí, trong khi Fairphone chưa tăng giá sản phẩm.

Sức ép không chỉ dừng ở điện thoại và laptop

Cuộc khủng hoảng bộ nhớ phản ánh một vấn đề rộng hơn của ngành điện tử toàn cầu: AI đang tái phân bổ năng lực sản xuất bán dẫn theo hướng ưu tiên những phân khúc có giá trị cao hơn.

TrendForce cho biết nhu cầu NAND Flash trong năm 2026 tiếp tục được thúc đẩy chủ yếu bởi AI inference và các trung tâm dữ liệu quy mô lớn. Các nhà sản xuất NAND đang ưu tiên năng lực cho SSD doanh nghiệp, trong khi nguồn cung cho các ứng dụng điện tử tiêu dùng chịu sức ép.

Một nghiên cứu khác của TrendForce cho rằng tình trạng thiếu hụt NAND có thể bắt đầu giảm trong nửa cuối năm 2027 khi sản lượng bit tăng lên và nhu cầu điện tử tiêu dùng yếu hơn. Tuy nhiên, tình trạng hạn chế công suất vẫn được dự báo kéo dài trong năm 2027.

Điều này có nghĩa các nhà sản xuất điện thoại, máy tính và thiết bị điện tử khó có thể chỉ chờ giá chip nhớ giảm trở lại. Họ cần chủ động hơn trong thiết kế sản phẩm, đa dạng hóa nguồn cung và xây dựng chiến lược mua linh kiện dài hạn.

Bài toán đặt ra cho chuỗi cung ứng điện tử Việt Nam

Đối với Việt Nam, diễn biến này đặc biệt đáng chú ý bởi ngành điện tử đang ngày càng hội nhập sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu, trong khi phần lớn linh kiện và nguyên vật liệu đầu vào vẫn phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu.

Cuộc khan hiếm bộ nhớ cho thấy một rủi ro mới đối với các doanh nghiệp điện tử Việt Nam: ngay cả khi nhu cầu sản phẩm cuối cùng vẫn tồn tại, việc thiếu một linh kiện quan trọng cũng có thể làm gián đoạn kế hoạch sản xuất, giao hàng và xuất khẩu.

Trong bối cảnh đó, khả năng quản trị chuỗi cung ứng, dự báo nhu cầu linh kiện, xây dựng mạng lưới nhà cung cấp thay thế và tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp trong nước với các nhà sản xuất linh kiện quốc tế sẽ ngày càng quan trọng.

Đồng thời, xu hướng AI đang tạo ra một nghịch lý đối với ngành điện tử: AI mở ra thị trường khổng lồ cho chip, máy chủ và trung tâm dữ liệu, nhưng đồng thời cũng làm gia tăng sức ép lên những linh kiện truyền thống được sử dụng trong smartphone, PC và nhiều thiết bị điện tử khác.

Với các doanh nghiệp quy mô nhỏ và vừa, bài toán vì thế không chỉ là mua bộ nhớ với giá bao nhiêu, mà còn là có thể bảo đảm nguồn cung ổn định hay không. Đây có thể trở thành một trong những yếu tố quyết định khả năng duy trì sản xuất và sức cạnh tranh của doanh nghiệp điện tử trong giai đoạn AI đang tái định hình toàn bộ chuỗi giá trị bán dẫn.