Làn sóng AI toàn cầu đang tạo ra cuộc chuyển đổi lớn nhất của thị trường lao động kể từ cuộc cách mạng Internet, nhưng đi cùng với đó là một thực tế đáng lo ngại: niềm tin của người lao động vào tương lai nghề nghiệp đang giảm xuống mức thấp kỷ lục. Theo báo cáo quốc tế được Nikkei Asia dẫn lại, ngày càng nhiều lao động trên thế giới tin rằng AI có thể đe dọa trực tiếp tới công việc, thu nhập và vị thế nghề nghiệp của họ trong những năm tới.
Điều đáng chú ý là sự lo lắng này không còn chỉ xuất hiện ở các công việc lao động phổ thông hay sản xuất truyền thống. AI giờ đang tác động trực tiếp tới cả những ngành nghề từng được xem là “an toàn” trước tự động hóa, bao gồm lập trình, thiết kế, marketing, tài chính, luật, truyền thông và thậm chí cả nghiên cứu khoa học.
Sự xuất hiện của generative AI và agentic AI đã làm thay đổi hoàn toàn nhận thức của thị trường lao động toàn cầu.
Nếu robot và tự động hóa trước đây chủ yếu thay thế công việc tay chân lặp lại, thì AI thế hệ mới giờ có thể xử lý các nhiệm vụ trí tuệ phức tạp như viết nội dung, phân tích dữ liệu, lập trình, tạo hình ảnh, hỗ trợ ra quyết định và thậm chí tự vận hành nhiều quy trình doanh nghiệp mà không cần sự can thiệp liên tục của con người.
Điều đó khiến tâm lý bất an lan rộng trong lực lượng lao động toàn cầu.
Theo khảo sát được Nikkei trích dẫn, mức độ tự tin của người lao động vào khả năng duy trì công việc trong tương lai đã giảm xuống mức thấp nhất kể từ khi báo cáo bắt đầu được thực hiện. Nhiều người cho rằng tốc độ phát triển AI hiện vượt xa khả năng thích nghi của thị trường lao động và hệ thống đào tạo kỹ năng truyền thống.
Đây là tín hiệu cho thấy AI không còn là một xu hướng công nghệ đơn thuần, mà đang trở thành biến số kinh tế – xã hội có ảnh hưởng sâu rộng nhất của thập kỷ mới.
Điều đáng chú ý là sự lo ngại này xuất hiện đúng vào thời điểm Big Tech tăng tốc đầu tư vào AI với quy mô chưa từng có. Microsoft, Google, Meta, Amazon, Nvidia và OpenAI hiện đang đổ hàng trăm tỷ USD vào hạ tầng AI, autonomous agents và tự động hóa doanh nghiệp. Trong khi đó, nhiều tập đoàn toàn cầu bắt đầu sử dụng AI để thay thế hoặc cắt giảm một phần nhân sự trong các hoạt động vận hành, chăm sóc khách hàng và xử lý dữ liệu.
Không ít CEO công nghệ hiện công khai thừa nhận AI sẽ làm thay đổi cấu trúc lao động ở quy mô lớn.
Tại Mỹ, nhiều công ty đã giảm tuyển dụng ở các vị trí entry-level do AI có thể xử lý một phần công việc cơ bản. Trong lĩnh vực lập trình, các AI coding assistant như GitHub Copilot hay Claude Code đang giúp một kỹ sư phần mềm thực hiện khối lượng công việc lớn hơn nhiều lần trước đây. Điều này làm dấy lên lo ngại rằng số lượng việc làm công nghệ mới có thể không tăng tương ứng với tốc độ phát triển AI.
Ở châu Á, tâm lý bất an càng rõ rệt hơn khi nhiều nền kinh tế phụ thuộc lớn vào sản xuất, outsourcing và dịch vụ công nghệ — những lĩnh vực chịu tác động mạnh từ tự động hóa AI.
Tuy nhiên, giới chuyên gia cho rằng điều đáng sợ nhất không phải AI thay thế toàn bộ con người, mà là quá trình chuyển đổi diễn ra quá nhanh khiến xã hội không kịp thích nghi.
Trong lịch sử, các cuộc cách mạng công nghệ trước đây như điện khí hóa, máy tính hay Internet cuối cùng đều tạo ra thêm việc làm mới. Nhưng AI khác biệt ở chỗ nó có khả năng tự động hóa cả lao động trí tuệ — yếu tố từng được xem là lợi thế riêng của con người.
Điều này khiến nhiều quốc gia bắt đầu xem AI như một vấn đề chính sách công thay vì chỉ là câu chuyện công nghệ.
Châu Âu hiện thúc đẩy mạnh AI Act (đạo luật AI) nhằm xây dựng khung pháp lý cho AI có trách nhiệm. Mỹ tăng cường thảo luận về tác động của AI tới thị trường lao động và giáo dục. Trong khi đó, Trung Quốc đẩy mạnh chiến lược AI quốc gia nhưng đồng thời cũng tăng tốc đào tạo kỹ năng số và AI cho lực lượng lao động quy mô lớn.
Giới phân tích cho rằng thế giới đang bước vào thời kỳ “AI labor transition” — giai đoạn tái cấu trúc lao động sâu sắc nhất trong nhiều thập kỷ.
Trong cấu trúc mới đó, kỹ năng quan trọng nhất có thể không còn là khả năng thực hiện tác vụ lặp lại, mà là năng lực phối hợp với AI, tư duy chiến lược, sáng tạo, giao tiếp và quản trị hệ thống tự động.
Điều nghịch lý là dù AI gây lo ngại lớn về việc làm, nhiều doanh nghiệp lại đang đối mặt tình trạng thiếu hụt nhân lực có kỹ năng AI. Điều này tạo ra khoảng cách ngày càng lớn giữa lao động truyền thống và lực lượng lao động có khả năng thích nghi với nền kinh tế AI.
Nhiều chuyên gia cho rằng bài toán lớn nhất hiện nay không phải “AI có lấy mất việc làm hay không”, mà là liệu các chính phủ, doanh nghiệp và hệ thống giáo dục có thể tái đào tạo lực lượng lao động đủ nhanh hay không.
Nếu không giải quyết được vấn đề này, AI có thể làm gia tăng bất bình đẳng xã hội ở quy mô lớn khi lợi ích tập trung vào nhóm nhỏ sở hữu công nghệ và kỹ năng cao, trong khi phần còn lại của thị trường lao động chịu áp lực ngày càng lớn.
Ở góc độ rộng hơn, báo cáo mà Nikkei đề cập cho thấy AI đang tạo ra một nghịch lý lớn của thời đại số: công nghệ càng mạnh, xã hội càng bất an về tương lai nghề nghiệp.
Điều đó phản ánh một thực tế rằng cuộc cách mạng AI hiện không còn chỉ xoay quanh chip bán dẫn, mô hình ngôn ngữ lớn hay datacenter, mà đang trở thành cuộc tái cấu trúc toàn diện của nền kinh tế và lực lượng lao động toàn cầu.