Một nhóm nghiên cứu tại Đại học Công nghệ Sydney (UTS), Australia đang khiến cộng đồng khoa học chú ý khi tiến gần hơn đến khả năng “giải mã ý nghĩ con người” bằng trí tuệ nhân tạo. Thay vì sử dụng các thiết bị cấy ghép xâm lấn như trước đây, họ lần đầu tiên thử nghiệm thành công công nghệ “đọc não” bằng phương pháp không xâm lấn – một bước tiến mở ra triển vọng ứng dụng trong điều trị y tế và tương tác người - máy, đồng thời đặt ra những câu hỏi lớn về quyền riêng tư và đạo đức.

 

Công nghệ do giáo sư Chin-Teng Lin và nhóm cộng sự phát triển sử dụng thiết bị cảm biến để ghi lại sóng não, kết hợp với mô hình học sâu (deep learning) nhằm chuyển tín hiệu thần kinh thành từ ngữ. Trong thử nghiệm, người tình nguyện chỉ cần đội một chiếc mũ đặc biệt khi đọc thầm một câu đơn giản. Tín hiệu được ghi nhận và giải mã thành câu văn gần đúng, với độ chính xác hiện tại đạt 75% – một con số đáng chú ý đối với phương pháp không xâm lấn.

 

Dù chỉ mới ở giai đoạn đầu, nhưng kỳ vọng đặt vào công nghệ này là rất lớn. Nếu được phát triển đến độ chính xác cao hơn (mục tiêu 90%), thiết bị có thể giúp hàng triệu bệnh nhân gặp trở ngại trong giao tiếp, như người bị đột quỵ, chấn thương não, hoặc rối loạn phổ tự kỷ – những người vẫn còn tư duy bình thường nhưng không thể diễn đạt bằng lời nói.

 

Giá trị lớn nhất của công nghệ nằm ở việc nó có thể định nghĩa lại tương lai tương tác giữa con người và máy móc. Trong tương lai, một người có thể “nhập lệnh” cho máy tính, điện thoại, hoặc hệ thống thông minh chỉ bằng ý nghĩ – không cần bàn phím, màn hình cảm ứng hay thậm chí là giọng nói. Những rào cản vật lý trong giao tiếp số sẽ dần biến mất, tạo ra một lớp “giao diện thần kinh - máy tính” (brain-computer interface - BCI) hoàn toàn mới.

Nếu trước đây, công nghệ tương tự do Elon Musk phát triển thông qua Neuralink yêu cầu phẫu thuật cấy chip vào não – gây tranh cãi mạnh mẽ về rủi ro và tính đạo đức – thì nghiên cứu từ UTS lại mang đến kỳ vọng lớn hơn với cách tiếp cận nhẹ nhàng, an toàn hơn, phù hợp với đại đa số người dùng tiềm năng.

 

Tuy nhiên, khi trí tuệ nhân tạo bắt đầu “nghe lén” ý nghĩ con người, câu hỏi về quyền riêng tư trở nên cấp bách hơn bao giờ hết. Liệu dữ liệu não bộ – thứ nhạy cảm và riêng tư nhất – có thể được thu thập, phân tích và lưu trữ mà không làm tổn hại đến quyền tự do cá nhân? Ai sẽ kiểm soát những thông tin này và dùng chúng vào mục đích gì?

 

Những cảnh báo từng chỉ xuất hiện trong tiểu thuyết khoa học viễn tưởng – như việc bị “đọc trộm suy nghĩ”, “can thiệp tư duy”, hay “định hình hành vi từ xa” – đang dần trở nên thực tế. Nếu không được giám sát chặt chẽ, công nghệ đọc não có thể bị lợi dụng trong các lĩnh vực nhạy cảm như quảng cáo thao túng tâm lý, thẩm vấn, hay thậm chí là kiểm soát xã hội.

 

Công nghệ đọc suy nghĩ do UTS phát triển là một cột mốc quan trọng, nhưng để nó thực sự trở thành công cụ hỗ trợ con người – chứ không biến thành mối đe dọa – cần một hệ sinh thái pháp lý, đạo đức và xã hội theo kịp. Giống như mọi cuộc cách mạng công nghệ khác, AI trong lĩnh vực thần kinh học mang trong mình hứa hẹn thay đổi thế giới – nhưng chỉ khi nó được định hướng bằng giá trị con người và sự kiểm soát minh bạch.