Việc chính quyền cựu Tổng thống Donald Trump đề xuất cắt giảm tới 1/4 ngân sách NASA trong năm tài khóa 2026 không chỉ là một động thái tài chính — đó là một cú đánh mạnh vào tương lai khoa học không gian của nước Mỹ, làm dấy lên làn sóng lo ngại sâu sắc trong cộng đồng nghiên cứu vũ trụ toàn cầu.

 

Từ một cơ quan từng dẫn dắt loài người bước vào kỷ nguyên không gian, NASA giờ đây đứng trước nguy cơ bị co hẹp cả về tầm nhìn lẫn năng lực. Với ngân sách bị cắt giảm gần 6 tỷ USD so với năm trước, các chương trình khoa học vũ trụ bị ảnh hưởng nặng nề: nhiệm vụ Mars Sample Return bị đình chỉ, các tàu Mars Odyssey và MAVEN có thể bị cho "về hưu" sớm, cùng nhiều dự án tiềm năng tại Sao Kim bị dừng lại ngay từ giai đoạn lên ý tưởng. Thậm chí, một biểu tượng của vật lý thiên văn hiện đại như Đài quan sát tia X Chandra cũng không thoát khỏi danh sách bị loại bỏ.

 

Khó có thể xem nhẹ tác động sâu rộng của quyết định này. NASA không đơn thuần là một cơ quan kỹ thuật – đó là biểu tượng chiến lược toàn cầu, là trụ cột cho tham vọng khoa học và ảnh hưởng mềm của nước Mỹ. Việc cắt giảm tới một nửa ngân sách cho khoa học vũ trụ không chỉ là dấu chấm hết cho một loạt sứ mệnh đã được đầu tư hàng chục năm chuẩn bị, mà còn có nguy cơ làm đứt gãy chuỗi truyền nhân lực chất lượng cao – từ các nhà khoa học, kỹ sư, cho đến hệ sinh thái các công ty tư nhân và các trường đại học liên kết.

 

Trong khi đó, các thành phần dân sự của chương trình không gian – như Hệ thống phóng không gian (SLS), tàu Orion, trạm Lunar Gateway – cũng đứng trước nguy cơ bị khai tử sau sứ mệnh Artemis III. Điều này không chỉ khiến kế hoạch đưa con người trở lại Mặt Trăng từ năm 2027 trở nên bấp bênh, mà còn đặt ra câu hỏi lớn về chiến lược dài hạn của Mỹ trong cuộc đua không gian đang ngày càng nóng lên, đặc biệt với sự trỗi dậy mạnh mẽ của Trung Quốc và Ấn Độ.

 

Điểm đáng chú ý là trong khi cắt giảm mạnh chi tiêu công, chính quyền Trump lại đặt cược vào mô hình thương mại hóa không gian – chuyển giao vai trò then chốt cho các công ty tư nhân như SpaceX hay Blue Origin. Dù đây là xu hướng mới trong ngành công nghiệp không gian, việc thay thế các dự án nghiên cứu thuần túy bằng các sứ mệnh mang tính thương mại vẫn còn gây tranh cãi. Liệu việc ưu tiên tên lửa thương mại có thể thay thế hoàn toàn vai trò kiến tạo tri thức của những chương trình nghiên cứu cơ bản? Liệu mục tiêu chinh phục vũ trụ có thể chỉ được thúc đẩy bởi lợi nhuận?

 

Việc rút đề cử tỷ phú Jared Isaacman làm giám đốc NASA – một người từng bày tỏ quan ngại về chính chính sách cắt giảm này – càng khiến bức tranh trở nên hỗn loạn. Trong khi đó, nội bộ NASA đứng trước nguy cơ bị cắt giảm đến 1/3 nhân sự, khiến khả năng vận hành và quản lý các sứ mệnh còn lại cũng bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

 

Như Casey Dreier từ The Planetary Society nhận định, đây có thể là “cuộc khủng hoảng lớn nhất mà NASA từng đối mặt”. Và điều đáng lo ngại nhất là: nếu không được đảo ngược, hệ quả sẽ không chỉ là một vài tàu vũ trụ ngừng hoạt động — mà là một thế hệ khoa học bị đình trệ, một chương trình chinh phục không gian mất phương hướng, và một nước Mỹ đánh mất vị thế trong cuộc đua khám phá vũ trụ mà chính họ từng dẫn đầu.

 

Dù quyền quyết định cuối cùng thuộc về Quốc hội, thực tế cho thấy việc vượt qua ngưỡng ngân sách do tổng thống đề xuất là điều hiếm hoi trong lịch sử. Trong bối cảnh ngân sách liên bang bị siết chặt, và niềm tin khoa học tiếp tục bị chính trị hóa, số phận của NASA không chỉ nằm ở con số hàng tỷ USD — mà nằm ở việc nước Mỹ có còn tin vào vai trò của khoa học trong chiến lược dài hạn hay không.