Chi phí vốn cao, yêu cầu khắt khe hơn về lợi nhuận và những rào cản trong mở rộng kinh doanh xuyên biên giới đang buộc các doanh nghiệp công nghệ trong khu vực phải từ bỏ chiến lược tăng trưởng bằng mọi giá, chuyển sang ưu tiên hiệu quả vận hành và khả năng tạo dòng tiền thực chất.

Theo phân tích của Retail News Asia công bố ngày 20/10, sự suy giảm nguồn vốn không chỉ phản ánh xu hướng phân bổ lại dòng tiền trên thị trường quốc tế mà còn bộc lộ những điểm yếu mang tính cấu trúc của hệ sinh thái startup Đông Nam Á. Nhiều doanh nghiệp từng huy động được lượng vốn lớn trong giai đoạn đầu thập niên 2020 hiện gặp khó khăn khi cần những vòng gọi vốn tiếp theo để duy trì hoạt động và mở rộng quy mô. 

Dòng vốn dịch chuyển, startup khu vực mất lợi thế huy động

Trong giai đoạn đầu thập niên 2020, Đông Nam Á từng là điểm đến hấp dẫn đối với các quỹ đầu tư mạo hiểm quốc tế nhờ dân số trẻ, tốc độ phổ cập smartphone nhanh, thương mại điện tử phát triển và nhu cầu dịch vụ số gia tăng. Các nền tảng thương mại điện tử, thanh toán số, công nghệ bán lẻ và dịch vụ theo yêu cầu thu hút nguồn vốn lớn với kỳ vọng có thể nhanh chóng mở rộng trên nhiều thị trường.

Tuy nhiên, môi trường đầu tư đã thay đổi đáng kể. Chi phí vốn toàn cầu tăng cao khiến nhà đầu tư thận trọng hơn với các mô hình kinh doanh chưa chứng minh được khả năng sinh lời. Trong khi đó, làn sóng AI đang thu hút sự quan tâm và nguồn lực tài chính lớn tại Mỹ và Trung Quốc, tạo ra sự cạnh tranh gay gắt hơn giữa các thị trường trong việc thu hút vốn công nghệ.

Các quỹ từng sẵn sàng tài trợ cho chiến lược mở rộng nhanh sang nhiều quốc gia hiện yêu cầu doanh nghiệp chứng minh khả năng tạo dòng tiền, kiểm soát chi phí và đạt lợi nhuận ở cấp độ từng sản phẩm hoặc đơn vị kinh doanh. Những startup phụ thuộc vào việc liên tục huy động vốn mới để bù đắp chi phí vận hành vì thế phải đối mặt với sức ép lớn hơn. 

Điều đáng chú ý là tình trạng khan hiếm vốn không nhất thiết đồng nghĩa tổng vốn đầu tư vào Đông Nam Á luôn giảm. Báo cáo nửa đầu năm 2026 của DealStreetAsia và Kickstart Ventures cho thấy các startup trong khu vực huy động được 7,25 tỷ USD qua 217 thương vụ, tăng so với 3,5 tỷ USD trong nửa cuối năm 2025. Tuy nhiên, riêng thương vụ gọi vốn 4,5 tỷ USD của DayOne đã chiếm phần lớn mức tăng này. Nếu loại thương vụ đó, tổng vốn đầu tư giảm 21% so với nửa cuối năm trước, còn 2,75 tỷ USD. 

Những số liệu này cho thấy vấn đề cốt lõi không chỉ là tổng lượng vốn, mà còn là khả năng tiếp cận vốn của phần đông doanh nghiệp. Dòng tiền tập trung vào một số thương vụ lớn không đồng nghĩa các startup ở giai đoạn đầu và giai đoạn tăng trưởng đều có điều kiện huy động thuận lợi.

Khoảng trống vốn tăng trưởng ngày càng rõ

Một trong những điểm nghẽn của hệ sinh thái startup Đông Nam Á là khoảng trống tài chính giữa giai đoạn khởi nghiệp ban đầu và giai đoạn mở rộng quy mô lớn. Các doanh nghiệp có thể huy động được vốn hạt giống hoặc vòng đầu tiên để phát triển sản phẩm, nhưng gặp khó khi cần những khoản đầu tư tiếp theo nhằm mở rộng thị trường, xây dựng hạ tầng và phát triển đội ngũ.

DealStreetAsia dẫn nhận định của các nhà đầu tư trong khu vực cho rằng nguồn vốn dành cho các vòng gọi vốn tiếp theo đang trở thành một điểm yếu mang tính cấu trúc. Trong nửa đầu năm 2026, Singapore thu hút khoảng 6,65 tỷ USD vốn cổ phần trong 145 thương vụ, tương đương gần 92% tổng vốn đầu tư được ghi nhận tại Đông Nam Á. Nếu loại trừ thương vụ DayOne, Singapore vẫn chiếm khoảng 78% lượng vốn của khu vực. Trong khi đó, quy mô trung vị của các thương vụ Series A giảm từ 11,6 triệu USD vào nửa cuối năm 2025 xuống còn 8 triệu USD. 

Sự tập trung vốn vào Singapore phản ánh lợi thế của một trung tâm tài chính và công nghệ có môi trường kinh doanh quốc tế, nhưng cũng cho thấy mức độ phân hóa giữa các thị trường trong khu vực. Những doanh nghiệp đặt trụ sở tại các quốc gia có hệ sinh thái đầu tư kém phát triển hơn có thể gặp khó khăn khi tìm kiếm các nhà đầu tư đủ năng lực tham gia những vòng gọi vốn lớn.

Vấn đề càng trở nên phức tạp đối với các startup từng được định giá cao trong thời kỳ vốn rẻ. Khi điều kiện thị trường thay đổi, mức định giá trước đây không còn dễ được chấp nhận. Doanh nghiệp có thể phải gọi vốn với mức định giá thấp hơn, thu hẹp kế hoạch mở rộng hoặc chấp nhận các điều khoản tài chính khắt khe hơn để duy trì hoạt động.

Trong bối cảnh đó, khả năng huy động vốn không còn chỉ phụ thuộc vào tốc độ tăng trưởng người dùng hay tổng giá trị giao dịch. Nhà đầu tư muốn nhìn thấy doanh thu có chất lượng, biên lợi nhuận cải thiện, tỷ lệ khách hàng quay lại cao và lộ trình rõ ràng để đạt điểm hòa vốn.

Rào cản pháp lý và quản trị làm tăng chi phí đầu tư

Bên cạnh sự dịch chuyển của dòng vốn quốc tế, những hạn chế nội tại của thị trường Đông Nam Á cũng khiến startup khó mở rộng quy mô.

Mỗi quốc gia có hệ thống pháp luật, quy định kinh doanh, chính sách dữ liệu và yêu cầu cấp phép riêng. Một nền tảng có thể vận hành hiệu quả tại thị trường nội địa nhưng phải điều chỉnh đáng kể mô hình kinh doanh khi mở rộng sang quốc gia khác. Sự khác biệt về quy định thanh toán, bảo vệ dữ liệu, thuế, lao động và thương mại điện tử làm tăng chi phí tuân thủ, kéo dài thời gian triển khai và gây khó khăn cho kế hoạch mở rộng xuyên biên giới. 

Những vấn đề về minh bạch pháp lý, thủ tục hành chính và khả năng thu hút nhân lực quốc tế cũng ảnh hưởng đến sức hấp dẫn của khu vực. Các nhà đầu tư phải dành nhiều thời gian hơn cho thẩm định pháp lý và đánh giá rủi ro trước khi quyết định rót vốn.

Tại Indonesia, một số vụ việc liên quan đến quản trị doanh nghiệp đã làm gia tăng sự thận trọng của nhà đầu tư đối với các tài sản tăng trưởng trong khu vực. Khi niềm tin bị ảnh hưởng, doanh nghiệp có thể phải chịu mức chiết khấu định giá cao hơn, đồng thời đối mặt với quy trình thẩm định kéo dài hơn trước khi nhận được cam kết tài chính. 

Những rào cản này khiến việc mở rộng ra toàn Đông Nam Á không đơn giản chỉ là nhân rộng một sản phẩm công nghệ. Startup cần xây dựng năng lực quản trị, hiểu biết pháp lý và hệ thống vận hành phù hợp với từng thị trường. Nếu không đạt đủ quy mô để phân bổ chi phí cố định, doanh nghiệp có thể khó tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững.

Lợi nhuận và dòng tiền trở thành điều kiện sống còn

Sự thay đổi trong khẩu vị đầu tư đang buộc các startup phải điều chỉnh chiến lược. Thay vì ưu tiên mở rộng người dùng và thị phần bằng các chương trình khuyến mại tốn kém, doanh nghiệp phải xem xét lại hiệu quả của từng sản phẩm, từng kênh bán hàng và từng thị trường.

Các quỹ đầu tư ngày càng chú trọng khả năng sinh lời ở cấp độ đơn vị kinh doanh, dòng tiền hoạt động và mức độ kiểm soát chi phí. Điều đó đồng nghĩa doanh nghiệp cần chứng minh rằng mỗi khách hàng mới có thể tạo ra giá trị kinh tế đủ lớn để bù đắp chi phí thu hút và phục vụ khách hàng.

Đối với những startup đang sử dụng lượng tiền mặt còn lại để duy trì hoạt động, việc huy động các vòng vốn cầu nối có thể trở thành ưu tiên cấp thiết. Tuy nhiên, nguồn vốn cầu nối không phải lúc nào cũng sẵn có, đặc biệt khi nhà đầu tư muốn thấy những thay đổi cụ thể trong hiệu quả kinh doanh trước khi tiếp tục giải ngân. 

Điều này có thể tạo ra một quá trình tái cấu trúc sâu rộng trong hệ sinh thái. Những doanh nghiệp có mô hình kinh doanh bền vững, doanh thu định kỳ và khả năng kiểm soát chi phí sẽ có lợi thế. Ngược lại, các công ty phụ thuộc vào nguồn vốn bên ngoài để bù đắp thua lỗ có nguy cơ phải thu hẹp hoạt động, sáp nhập hoặc rời khỏi thị trường.

Tuy nhiên, việc siết chặt tiêu chuẩn đầu tư cũng có mặt tích cực. Nó thúc đẩy doanh nghiệp tập trung vào nhu cầu thực tế của khách hàng, nâng cao năng suất và xây dựng mô hình kinh doanh có khả năng tồn tại lâu dài, thay vì theo đuổi tăng trưởng bằng mọi giá.

Startup Việt Nam cần chiến lược vốn thực chất hơn

Những biến động tại Đông Nam Á đặt ra yêu cầu mới đối với hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam. Trong môi trường vốn chọn lọc hơn, doanh nghiệp công nghệ không thể chỉ dựa vào quy mô thị trường tiềm năng hay tốc độ tăng trưởng người dùng để thuyết phục nhà đầu tư. Khả năng thương mại hóa sản phẩm, quản trị dòng tiền, bảo vệ tài sản trí tuệ và tạo ra doanh thu bền vững sẽ ngày càng có ý nghĩa quyết định.

Đối với các startup AI, cơ hội vẫn tồn tại, nhưng cần phân biệt giữa việc ứng dụng AI để giải quyết bài toán cụ thể và cuộc đua phát triển những mô hình nền tảng đòi hỏi vốn đầu tư rất lớn. Với nhiều doanh nghiệp tại Việt Nam, hướng đi thực tế có thể là phát triển các ứng dụng AI trong sản xuất, logistics, tài chính, bán lẻ và dịch vụ doanh nghiệp, nơi hiệu quả có thể được đo lường thông qua năng suất, chi phí và chất lượng dịch vụ.

Các nhà đầu tư trong khu vực cũng nhấn mạnh rằng startup Đông Nam Á cần tập trung giải quyết những vấn đề đặc thù của thị trường, thay vì cố gắng sao chép các mô hình AI tiêu tốn nhiều vốn tại Mỹ. 

Về phía chính sách, việc cải thiện môi trường pháp lý, tăng tính minh bạch, phát triển thị trường vốn cho doanh nghiệp đổi mới sáng tạo và mở rộng các kênh thoái vốn sẽ góp phần giảm phụ thuộc vào nguồn tài trợ quốc tế. Hệ sinh thái cũng cần có thêm nguồn vốn dành cho giai đoạn tăng trưởng, khi doanh nghiệp đã chứng minh được sản phẩm nhưng chưa đủ quy mô để tiếp cận thị trường chứng khoán.

Trong giai đoạn mới, thước đo thành công của startup Đông Nam Á sẽ không còn chỉ là tốc độ gọi vốn hay định giá kỳ lân. Khả năng xây dựng doanh nghiệp có công nghệ hữu ích, quản trị tốt, dòng tiền lành mạnh và sức cạnh tranh xuyên biên giới mới là nền tảng để thu hút nguồn vốn dài hạn.