Trong một thời đại mà AI đang từng bước thay thế con người ở nhiều lĩnh vực, phát ngôn của Matt Turnbull – Giám đốc Xbox Game Studios Publishing thuộc Microsoft – về việc dùng AI để "giảm gánh nặng cảm xúc" khi bị sa thải đã châm ngòi cho một cuộc tranh luận nảy lửa. Nhưng đằng sau làn sóng phản đối đầy cảm xúc đó là một vấn đề sâu xa hơn: liệu chúng ta đang để công nghệ “xử lý” cả những nỗi đau mang tính người nhất?

 

Giữa lúc Microsoft sa thải 9.000 nhân viên – phần lớn là các kỹ sư phần mềm trong thời kỳ công ty đẩy mạnh ứng dụng AI – lời khuyên của một lãnh đạo cấp cao rằng hãy tìm đến ChatGPT hay Copilot để “chữa lành” tâm lý, dễ hiểu khi bị xem là vô cảm, thiếu đồng cảm và thậm chí, theo lời của một người dùng mạng, là "hành động vô nhân đạo nhất từng thấy".

 

Việc Turnbull sau đó phải xóa bài đăng không khiến làn sóng chỉ trích lắng xuống. Bởi vấn đề không chỉ là ngôn từ, mà là cảm giác bị thay thế và bị xa lánh trong một hệ thống nơi con người dường như ngày càng ít được lắng nghe – thậm chí cả khi họ đang đau đớn vì mất kế sinh nhai.

 

Liệu AI có thể “chữa lành”? Hay chỉ khiến chúng ta quên mất đang bị tổn thương?

Ở chiều ngược lại, Turnbull không hoàn toàn sai khi chỉ ra rằng AI có thể giúp xây dựng lại hồ sơ xin việc, gợi ý hướng phát triển nghề nghiệp hay đơn giản là đóng vai một người bạn lắng nghe. Trong một thế giới mà trị liệu tâm lý còn quá xa xỉ với nhiều người, AI có thể là chỗ dựa tạm thời, ít nhất để người ta không cảm thấy đơn độc.

 

Tuy nhiên, vấn đề không nằm ở công cụ, mà là ở ngữ cảnh và thái độ. Khi những người vừa bị sa thải vì chính sự bùng nổ của AI lại được khuyên nên dùng AI để cảm thấy tốt hơn, điều đó giống như một cú tát kép – không chỉ mất việc, mà còn bị nhắc nhở rằng “thuật toán” có thể làm tốt hơn cả nỗi buồn của họ.

 

Phát ngôn của Turnbull, dù vô tình hay không, đã gợi mở một câu hỏi lớn hơn: công nghệ có quyền can thiệp vào đời sống cảm xúc con người đến mức nào? AI có thể thay thế nhân sự trong công việc. Nhưng nếu tiếp tục thay thế cả vai trò của sự đồng cảm, an ủi, thì xã hội có đang mất đi điều gì đó quan trọng hơn cả công việc – chính là tính người?

 

Hiệp hội Tâm lý học Mỹ đã từng cảnh báo về sự “nguy hiểm tiềm tàng” của các chatbot trị liệu tâm lý. Các thuật toán được huấn luyện từ dữ liệu công cộng không thể – và không nên – thay thế những chuyên gia thực thụ. Thậm chí, việc AI chỉ lặp lại những gì bạn muốn nghe có thể khiến bạn chìm sâu hơn trong chính những vòng lặp tâm lý tiêu cực của mình.

 

Trong khi một số người dùng Reddit thừa nhận từng tìm đến chatbot như nơi trút nỗi buồn không thể nói cùng ai, điều đó cũng phản ánh một sự thiếu vắng nghiêm trọng trong hệ thống hỗ trợ con người hiện đại: chúng ta đang cô đơn đến mức phải tìm sự đồng cảm từ máy móc.

 

Có lẽ, thay vì khuyên dùng AI để “chữa lành”, các lãnh đạo nên bắt đầu bằng điều căn bản nhất: lắng nghe, chia sẻ, và trách nhiệm. Bởi công nghệ dù mạnh mẽ đến đâu, vẫn không thể thay thế một lời nói thật lòng, một cái bắt tay thật sự, hay một quyết định nhân văn hơn trong quản trị con người.