Từ xe điện, robot, turbine gió đến chip AI và quốc phòng, cuộc cạnh tranh giành quyền kiểm soát các khoáng sản chiến lược đang trở thành mặt trận mới của nền kinh tế công nghệ toàn cầu.
Theo Nikkei Asia, các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đất hiếm mà Trung Quốc áp dụng từ năm ngoái đã buộc nhiều tập đoàn công nghiệp và công nghệ trên thế giới phải tăng tốc tìm kiếm nguồn cung thay thế, xây dựng lại chuỗi cung ứng và đầu tư mạnh vào tái chế vật liệu chiến lược. Đây được xem là phản ứng dây chuyền lớn nhất kể từ khi Bắc Kinh sử dụng đất hiếm như một công cụ địa chính trị trong cuộc cạnh tranh công nghệ với Mỹ và phương Tây.
Điều đáng chú ý là đất hiếm hiện không còn là câu chuyện của ngành khai khoáng, mà đã trở thành “hạ tầng vô hình” của kỷ nguyên AI và điện hóa. Các nguyên tố như neodymium, dysprosium hay terbium đóng vai trò thiết yếu trong nam châm vĩnh cửu dùng cho động cơ xe điện, robot công nghiệp, drone, turbine gió và nhiều hệ thống công nghệ cao.
Trong thực tế, AI đang khiến nhu cầu đất hiếm tăng mạnh hơn dự báo. Sự bùng nổ của robot hình người, trung tâm dữ liệu AI, tự động hóa công nghiệp và xe điện thông minh đang kéo theo nhu cầu khổng lồ đối với nam châm hiệu suất cao — lĩnh vực mà Trung Quốc hiện gần như thống trị toàn cầu.
Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), Trung Quốc hiện kiểm soát khoảng 70% hoạt động khai thác đất hiếm và hơn 90% công suất tinh luyện toàn cầu. Điều này khiến phần lớn chuỗi cung ứng công nghệ thế giới phụ thuộc vào năng lực chế biến của Bắc Kinh.
Sau các biện pháp kiểm soát của Trung Quốc, nhiều doanh nghiệp tại Nhật Bản, Mỹ và châu Âu đã phải điều chỉnh chiến lược sản xuất. Một số hãng tăng tồn kho vật liệu chiến lược, trong khi các tập đoàn ô tô và công nghệ đẩy mạnh đầu tư vào Australia, Canada, Mỹ Latin và châu Phi nhằm đa dạng hóa nguồn cung.
Toyota Motor, Tesla và nhiều nhà sản xuất động cơ điện hiện tăng tốc nghiên cứu công nghệ giảm phụ thuộc đất hiếm hoặc phát triển thế hệ motor mới sử dụng ít nam châm hơn. Tuy nhiên, giới chuyên gia cho rằng việc thay thế hoàn toàn đất hiếm Trung Quốc trong ngắn hạn gần như không khả thi do Bắc Kinh đã xây dựng lợi thế chuỗi cung ứng trong hàng chục năm.
Một xu hướng nổi bật khác là sự bùng nổ của ngành tái chế đất hiếm. Nhật Bản, Hàn Quốc và châu Âu đang đầu tư mạnh vào công nghệ thu hồi vật liệu từ pin xe điện, turbine gió cũ và thiết bị điện tử nhằm giảm phụ thuộc nhập khẩu nguyên liệu thô. Reuters cho biết nhiều startup công nghệ vật liệu đang thu hút vốn lớn nhờ các giải pháp tái chế nam châm và khoáng sản chiến lược.
Cuộc cạnh tranh đất hiếm hiện cũng gắn chặt với chiến lược AI và quốc phòng của các cường quốc. Mỹ và Liên minh châu Âu đã đưa khoáng sản chiến lược vào nhóm ưu tiên an ninh quốc gia, đồng thời tung ra nhiều gói hỗ trợ để xây dựng chuỗi cung ứng nội địa cho pin, bán dẫn và công nghệ năng lượng sạch.
Giới phân tích cho rằng điều đang diễn ra phản ánh sự chuyển dịch lớn của nền kinh tế thế giới: trong kỷ nguyên AI và điện hóa, quyền lực công nghệ không còn chỉ nằm ở chip hay phần mềm, mà còn phụ thuộc vào khả năng kiểm soát nguyên liệu đầu vào của toàn bộ hệ sinh thái công nghiệp.
Đối với Trung Quốc, đất hiếm đang trở thành một trong những công cụ chiến lược quan trọng nhất trong cạnh tranh công nghệ toàn cầu. Còn với phần còn lại của thế giới, bài toán hiện nay không chỉ là tìm nguồn cung thay thế, mà là xây dựng lại toàn bộ chuỗi giá trị khoáng sản chiến lược — quá trình có thể kéo dài nhiều năm và tiêu tốn hàng trăm tỷ USD.
Trong bối cảnh AI, robot và xe điện đang thúc đẩy nhu cầu khoáng sản công nghệ lên mức chưa từng có, cuộc chiến đất hiếm vì thế đang trở thành một trong những mặt trận quyết định của nền kinh tế thế kỷ 21.