Gates Foundation ngày 14/9 công bố kế hoạch đầu tư ít nhất 1 tỷ USD trong hai năm tới để mở rộng khả năng tiếp cận AI và các giải pháp ứng dụng công nghệ này tại những cộng đồng chưa được hưởng đầy đủ lợi ích từ làn sóng AI.
Khoản đầu tư được công bố cùng báo cáo Goalkeepers 2026, trong đó Gates Foundation cảnh báo AI có thể trở thành công cụ giúp thu hẹp khoảng cách phát triển, nhưng cũng có nguy cơ làm gia tăng bất bình đẳng nếu các công cụ AI chủ yếu được xây dựng cho những nhóm người và quốc gia có khả năng chi trả cao.
400 triệu USD cho giáo dục, 400 triệu USD cho y tế
Theo kế hoạch của Gates Foundation, khoảng 40% khoản đầu tư, tương đương khoảng 400 triệu USD, sẽ dành cho giáo dục. Nguồn vốn được sử dụng để hỗ trợ các công cụ AI cá nhân hóa việc học, hỗ trợ giáo viên và phát triển những giải pháp giáo dục phù hợp với bối cảnh địa phương.
Khoảng 40% khác, tương đương 400 triệu USD, dành cho lĩnh vực y tế, bao gồm hỗ trợ chẩn đoán, hỗ trợ ra quyết định lâm sàng cho nhân viên y tế tuyến đầu, chăm sóc bà mẹ và trẻ sơ sinh cũng như nghiên cứu phát triển thuốc và vaccine.
Khoảng 10%, tương đương 100 triệu USD, sẽ được dành cho nông nghiệp, đặc biệt là hỗ trợ nông dân quy mô nhỏ tiếp cận các khuyến nghị do AI tạo ra dựa trên điều kiện đất đai, thời tiết và cây trồng.
10% còn lại được sử dụng để xây dựng nền tảng dữ liệu và hạ tầng kỹ thuật cần thiết cho AI có khả năng tiếp cận rộng hơn, trong đó có các bộ dữ liệu dành cho những ngôn ngữ hiện chưa được các mô hình AI hỗ trợ đầy đủ.
Khoảng trống ngôn ngữ trở thành thách thức lớn
Một trọng tâm trong chiến lược của Gates Foundation là giải quyết vấn đề AI chưa hiểu tốt nhiều ngôn ngữ và bối cảnh địa phương.
Theo báo cáo Goalkeepers 2026, hơn 90% dữ liệu được sử dụng để huấn luyện các mô hình ngôn ngữ lớn thời kỳ đầu đến từ các nguồn bằng tiếng Anh. Điều này khiến nhiều cộng đồng sử dụng các ngôn ngữ ít tài nguyên có nguy cơ tiếp tục bị bỏ lại phía sau trong quá trình phổ cập AI.
Gates Foundation cho rằng để AI thực sự được ứng dụng trong y tế, giáo dục hay nông nghiệp tại các quốc gia đang phát triển, các mô hình không chỉ cần hiểu ngôn ngữ mà còn phải phản ánh kiến thức, văn hóa, dữ liệu và điều kiện thực tế của từng địa phương.
Đây cũng là lý do tổ chức này đặt mục tiêu đầu tư vào việc xây dựng các bộ dữ liệu ngôn ngữ và thúc đẩy hợp tác với các công ty công nghệ, nhà nghiên cứu và tổ chức địa phương.
AI hướng tới những bài toán thực tế
Gates Foundation đang hợp tác với nhiều doanh nghiệp công nghệ để đưa AI vào các lĩnh vực có tác động trực tiếp tới đời sống.
Trong lĩnh vực nông nghiệp, Gates Foundation và Google vừa công bố kế hoạch mở rộng các công cụ AI phục vụ khoảng 200 triệu nông dân quy mô nhỏ tại châu Phi cận Sahara và Nam Á. Hai bên cho biết đã dành tổng cộng 100 triệu USD cùng nguồn lực kỹ thuật để triển khai các công cụ AI về khí hậu, nông nghiệp và ngôn ngữ.
Các giải pháp được hướng tới việc cung cấp thông tin về thời tiết, rủi ro khí hậu và điều kiện canh tác ở cấp độ địa phương, qua đó giúp nông dân đưa ra quyết định phù hợp hơn.
Trong lĩnh vực y tế, nguồn vốn của Gates Foundation sẽ hỗ trợ các công cụ AI giúp nhân viên y tế phát hiện những dấu hiệu bệnh có thể bị bỏ sót, hỗ trợ ra quyết định lâm sàng và thúc đẩy quá trình nghiên cứu thuốc, vaccine.
OpenAI, Google và Anthropic cùng tham gia
Sáng kiến của Gates Foundation cũng có sự tham gia của các công ty AI lớn.
Theo AP, OpenAI đã cam kết 50 triệu USD cùng Gates Foundation để đào tạo nhân viên y tế tại các phòng khám ở Rwanda, trong khi Anthropic hợp tác với tổ chức này trong các dự án liên quan đến phát triển vaccine và xây dựng dữ liệu về cây trồng địa phương. Google cũng tham gia các chương trình xây dựng bộ dữ liệu và khung hỗ trợ cho những ngôn ngữ ít được đại diện trong AI.
Sự tham gia của các công ty công nghệ cho thấy một hướng tiếp cận mới: thay vì chỉ đầu tư vào phát triển những mô hình AI ngày càng lớn, nguồn lực cũng được dành cho dữ liệu, nhân lực, hạ tầng và các ứng dụng AI phục vụ những cộng đồng có ít khả năng tiếp cận công nghệ.
AI có thể trở thành công cụ thu hẹp hay mở rộng khoảng cách
Bill Gates cho rằng AI có thể trở thành một công cụ quan trọng để mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức và dịch vụ, nhưng điều đó không tự động xảy ra.
Một trong những vấn đề được đặt ra là các công cụ AI thương mại có xu hướng được phát triển trước cho những thị trường có khả năng chi trả cao. Nếu xu hướng này tiếp diễn, khoảng cách tiếp cận công nghệ giữa các quốc gia giàu và nghèo có thể gia tăng.
CEO Gates Foundation Mark Suzman cũng cho rằng đối với các nước đang phát triển, vấn đề quan trọng không chỉ nằm ở việc lựa chọn mô hình AI mã nguồn mở hay đóng, mà là người dân có thể tiếp cận AI với chi phí bao nhiêu và AI có giải quyết được những vấn đề thực tế của họ hay không.
Cơ hội cho các quốc gia đang phát triển
Sáng kiến 1 tỷ USD của Gates Foundation diễn ra trong bối cảnh AI đang được triển khai ngày càng nhanh trong y tế, giáo dục, nông nghiệp và sản xuất. Tuy nhiên, khả năng tiếp cận công nghệ, dữ liệu và nhân lực AI vẫn có sự khác biệt lớn giữa các quốc gia.
Đối với các nền kinh tế đang phát triển, câu chuyện vì thế không chỉ là ứng dụng các mô hình AI được phát triển ở nước ngoài, mà còn là xây dựng dữ liệu địa phương, phát triển nhân lực và tạo ra những ứng dụng phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của từng quốc gia.
Đặc biệt, vấn đề ngôn ngữ có ý nghĩa đáng chú ý đối với Việt Nam. Việc các tổ chức quốc tế và doanh nghiệp công nghệ đầu tư xây dựng dữ liệu cho những ngôn ngữ ít được đại diện cho thấy dữ liệu tiếng Việt và năng lực phát triển các mô hình AI hiểu sâu bối cảnh Việt Nam có thể trở thành một thành tố quan trọng trong quá trình xây dựng hệ sinh thái AI trong nước.
Khi AI chuyển từ công cụ hỗ trợ sang nền tảng phục vụ y tế, giáo dục, nông nghiệp và sản xuất, khả năng tiếp cận dữ liệu, hạ tầng tính toán, nhân lực và công nghệ AI sẽ ngày càng trở thành một yếu tố quan trọng đối với năng lực cạnh tranh số của mỗi quốc gia.