Trần Tuấn Anh đã gia nhập đội ngũ doanh nhân tiên phong định hình lại hình ảnh và vai trò của Việt Nam trong nền kinh tế toàn cầu hiện nay. Nhưng anh vẫn nhớ cách đây nhiều năm anh đã học tệ đến mức nào trong lớp kinh tế dành cho kỹ sư sau khi rời đất nước để theo học tại Đại học Oxford.
Với một bài tập đầu tư, Tuấn Anh đã chọn vàng - và kết thúc với kết quả kém thứ hai trong lớp. Nó khiến anh nhận ra phần lớn thế giới không có suy nghĩ giống như Việt Nam, nơi nhiều người đổ tiền vào vàng trước khi thị trường chứng khoán và bất động sản hiện đại phát triển.
Những người như Tuấn Anh đã mang thế giới quan mở rộng đó trở về quê hương mình. Rất nhiều nhân tài công nghệ đang quay trở lại Việt Nam, không chỉ thúc đẩy chuỗi cung ứng điện tử thách thức Trung Quốc mà còn thúc đẩy nền kinh tế kỹ thuật số đang phát triển nhanh chóng. Nhiều quốc gia mơ ước phát triển Thung lũng Silicon của riêng mình. Ở Việt Nam, nói về một trung tâm đổi mới như vậy thường bỏ qua một trong những lợi thế cạnh tranh của nó: những người đã học tập ở nước ngoài.
Việt Nam từ lâu đã gửi nhiều sinh viên ra nước ngoài hơn nhiều so với các nước láng giềng. Những người trẻ này đi khắp thế giới để học tập những kỹ năng và xây dựng mạng lưới quan hệ toàn cầu và để chứng minh là có giá trị khi trở về.
“Giáo dục của Anh… đã truyền cho chúng tôi ý thức về mục đích trong công việc, hơn là chỉ kiếm tiền,” anh Tuấn Anh, với tư cách là CEO của công ty khởi nghiệp Solano, công ty cung cấp sử dụng các tấm pin mặt trời, chia sẻ.
Hơn hai thập kỷ các chương trình du học đang mang lại kết quả. Những thế hệ đầu tiên đã có thời gian tốt nghiệp và đi làm - thường là ở nước ngoài - và giờ đây họ mang kinh nghiệm đó trở về Việt Nam khi trưởng thành trong sự nghiệp. Vào thời điểm này, Việt Nam đã trở thành một điểm đến hấp dẫn hơn nhờ công cuộc đổi mới. Năm 2020, hàng hóa công nghệ cao chiếm tỷ trọng xuất khẩu 42%, tăng từ mức 13% vào năm 2010.
Tuy nhiên, ở một số khía cạnh, hiệu suất chưa theo kịp tiềm năng.
Các nhà cung cấp của Apple cho biết họ không thể tìm đủ kỹ sư. Việt Nam vẫn chưa tạo ra được một công ty khởi nghiệp nào, như Gojek của Indonesia hay Shopee của Singapore, thực sự có thể đưa thương hiệu của mình xuyên biên giới. Thách thức đặt ra với Việt nam là làm thế nào để có thể tạo ra một nền kinh tế sáng tạo dựa trên sự đổi mới?
Việt Nam dẫn đầu các quốc gia Đông Nam Á về số lượng du học sinh.
Nguồn: UNESCO.
Hành trình học thuật của những người trẻ Việt Nam đã được mở mang rộng rãi ở nhiều quốc gia phát triển. Trước đây, sinh viên từng đổ xô đến các nước thuộc khối Xô Viết cũ, nhưng gần đây đã có nhiều sinh viên tới các quốc gia phương Tây hơn.
Tại Hoa Kỳ, Việt Nam nằm trong top 10 nguồn sinh viên quốc tế hàng đầu trong hơn một thập kỷ. Theo dữ liệu chính thức của Hoa Kỳ, vào năm 2022, Việt Nam đạt thứ hạng cao nhất từ trước đến nay, vị trí thứ 5 và vẫn đang giữ vững vị trí này.
Các chương trình nước ngoài phổ biến đến mức các trường đại học trải dài từ Phần Lan đến Hàn Quốc đều có sinh viên Việt Nam chiếm tỷ lệ lớn nhất. Tại Hoa Kỳ, Quốc hội đã phát động một học bổng, Quỹ Giáo dục Việt Nam (VEF), vào năm 2003 để thu hút sinh viên sử dụng 5 triệu USD mỗi năm.
Ngô Tú, một nhà đầu tư và học giả VEF, cho biết quỹ này là một ví dụ điển hình về các khoản đầu tư hiện đang mang lại kết quả khi cựu sinh viên đã trưởng thành và khẳng định vị thế của mình trong nền kinh tế Việt Nam.
Các học giả đồng nghiệp của cô đã tiếp tục thành lập các công ty khởi nghiệp như nhà cung cấp máy học Palexy và ứng dụng trò chuyện của kỳ lân công nghệ VNG, Zalo, phổ biến ở Việt Nam hơn Facebook. Nói một cách tổng quát hơn, những trường như Harvard và Cambridge đã đào tạo những người Việt Nam sau đó về nước để trở thành lãnh đạo hàng loạt các công ty công nghệ, bao gồm Tap Tap, một nền tảng phần thưởng, Uber Việt Nam và công ty khởi nghiệp hậu cần Abivin.
Cựu Giám đốc Điều hành VEF Sandy Đặng nói: “Hãy nhớ rằng, vào năm 2000, các trường đại học Hoa Kỳ không hề biết đến tầm cỡ của sinh viên Việt Nam”. Washington vừa dỡ bỏ lệnh cấm vận thương mại sáu năm trước. Đặng cho biết, VEF tập trung vào khoa học và công nghệ đã gây ra hiệu ứng quả cầu tuyết khiến người Việt đổ xô đến các trường học ở Hoa Kỳ. "Điều này thực sự đã giúp khởi động một nhóm người có thành tích cao."
Ngày càng có nhiều sinh viên tốt nghiệp quay trở về Việt Nam. Khi nền kinh tế đạt tốc độ tăng trưởng hàng đầu thế giới, thu hút các công ty như LG và Alibaba, tình trạng di cư chảy máu chất xám cũng đã giảm mạnh. Dữ liệu của Ngân hàng Thế giới cho thấy mặc dù nạn buôn bán lao động vẫn tồn tại nhưng dòng người di cư ròng ra nước ngoài đã giảm từ 162.571 người năm 2001 xuống còn 4.378 người năm 2011. Con số này hầu như không thay đổi kể từ đó, khác xa so với thời kỳ thuyền nhân đổ xô đi tìm bến bờ mới.
Mặc dù có triển vọng kinh tế, song hệ thống giáo dục trong nước đang gặp nhiều hạn chế. Nhiều môn học ở bậc đại học mang tính đại trà, bất kể chuyên ngành là gì, trong khi các doanh nghiệp cho biết nhiều tân binh đến làm việc mà không có sở trường về giải quyết vấn đề, phân tích phản biện hoặc các kỹ năng thực tế khác.
Khoảng cách giữa tham vọng công nghệ và thực tế trải dài từ các công ty khởi nghiệp đến các nhà máy. Lực lượng lao động đang đạt được một số bí quyết kỹ thuật bằng cách tạo ra các thiết bị cho Apple, Samsung, Bosch và Canon. Nhưng Việt Nam cộng thêm 55% vào giá trị sản phẩm trước khi xuất khẩu, tỷ lệ thấp nhất trong số 8 quốc gia châu Á được Harvard đánh giá vào năm 2020.
Ông Nguyễn Đức Long, đại diện Trung tâm Đổi mới Quốc gia cho biết, việc được giáo dục và đào tạo ở nước ngoài là vô giá. “Điều đó rất khó tái hiện” ở quê nhà, ông nói với Nikkei. Mặc dù ông cho biết các trường học trong nước đang nỗ lực để bắt kịp những yêu cầu của doanh nghiệp, nhưng vẫn còn những hạn chế. Từ giáo viên đến phụ huynh, các nhân vật có thẩm quyền càng củng cố ý tưởng rằng chỉ có một câu trả lời đúng và thanh thiếu niên phải tôn trọng thứ bậc chứ không được đặt câu hỏi, ông Tuấn Anh nói. Điều này làm cản trở tác phong chủ động của người lao động khi bắt đầu tham gia vào doanh nghiệp.
Theo một nghiên cứu của Google, Temasek và Bain của sáu quốc gia lớn ở Đông Nam Á, Việt Nam được dự báo sẽ chứng kiến sự gia tăng lớn nhất khu vực cả về quy mô nền kinh tế internet vào năm 2025 và các giao dịch đầu tư mạo hiểm từ năm 2025 đến năm 2030.
Ngô Tú , nhà đầu tư, cho biết những doanh nhân quay trở lại như Tuấn Anh sẽ là cầu nối vượt qua những ràng buộc cũ. Bà nói với Nikkei: “Các nhà đầu tư thường nói rằng Việt Nam có rất nhiều tiềm năng, nhưng thách thức nằm ở việc tìm kiếm những người sáng lập và đối tác mà họ có thể tin tưởng và xây dựng những doanh nghiệp có tiêu chuẩn quản trị cao và liêm chính”. “Chúng tôi tin rằng thế hệ cầu nối này có thể đưa mọi thứ tiến lên phía trước, giúp định hình nhận thức mới về các doanh nghiệp tại Việt Nam.”